Al-Mukhtasar · Tafsir · in Telugu
القصص
Al-Qasas
The Stories · Meccan · 88 ayahs
.(طسٓمٓ) తా - సీన్ - మీమ్ సూరతుల్ బఖరహ్ ఆరంభంలో వీటి సారుప్యం పై చర్చ జరిగింది.
ఇవి స్పష్టమైన ఖుర్ఆన్ వచనాలు.
28:3Page 385
نَتۡلُواْ عَلَيۡكَ مِن نَّبَإِ مُوسَىٰ وَفِرۡعَوۡنَ بِٱلۡحَقِّ لِقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ ٣
We recite to you from the news of Moses and Pharaoh in truth for a people who believe.
మేము మూసా మరియు ఫిర్ఔన్ వృత్తాంతమును విశ్వాస జనుల కొరకు ఎటువంటి సందేహము లేని సత్యముతో మీపై చదివి వినిపిస్తున్నాము. ఎందుకంటే వారే అందులో ఉన్న దానితో ప్రయోజనం చెందుతారు.
28:4Page 385
إِنَّ فِرۡعَوۡنَ عَلَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَجَعَلَ أَهۡلَهَا شِيَعٗا يَسۡتَضۡعِفُ طَآئِفَةٗ مِّنۡهُمۡ يُذَبِّحُ أَبۡنَآءَهُمۡ وَيَسۡتَحۡيِۦ نِسَآءَهُمۡۚ إِنَّهُۥ كَانَ مِنَ ٱلۡمُفۡسِدِينَ ٤
Indeed, Pharaoh exalted himself in the land and made its people into factions, oppressing a sector among them, slaughtering their [newborn] sons and keeping their females alive. Indeed, he was of the corrupters.
నిశ్ఛయంగా ఫిర్ఔన్ మిసర్ (ఈజిప్టు) భూమిలో అతిక్రమించాడు మరియు అందులో ఆదిపత్యమును చెలాయించాడు. మరియు అతడు దాని వాసులను వర్గాలుగా విభజించాడు. వారిలో నుండి ఒక వర్గమును వారి మగ సంతానమును హత మార్చి,వారి ఆడవారిని సేవ కొరకు వారిని మరింత అవమానానికి గురి చేయడానికి జీవించి ఉండేటట్లు చేసి బలహీనులుగా చేశాడు. వారు ఇస్రాయీలు సంతతివారు. నిశ్ఛయంగా అతడు హింస,నిరంకుశత్వము,అహంకారము ద్వారా భూమిలో ఉపద్రవాలను రేకెత్తే వారిలోంచి అయిపోయాడు.
28:5Page 385
وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى ٱلَّذِينَ ٱسۡتُضۡعِفُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَنَجۡعَلَهُمۡ أَئِمَّةٗ وَنَجۡعَلَهُمُ ٱلۡوَٰرِثِينَ ٥
And We wanted to confer favor upon those who were oppressed in the land and make them leaders and make them inheritors
మరియు మేము ఫిర్ఔన్ మిసర్ భూమిలో బలహీనులుగా చేసిన ఇస్రాయీలు సంతతి వారిపై వారి శతృవులను తుదిముట్టించి,వారి నుండి బలహీనతను తొలగించి,వారిని సత్యంలో అనుసరించబడే నాయకులుగా (ఇమాములుగా) చేసి ప్రాముఖ్యతను ఇవ్వదలిచాము. మరుయు మేము ఫిర్ఔన్ వినాశనము తరువాత శుభాలు కల షామ్ (సిరియా) ప్రాంతమునకు వారిని వారసులుగా చేయదలిచాము. ఏవిధంగా నైతే మహోన్నతుడైన అల్లాహ్ పలికాడో : وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَاۖ అత్యంత బలహీన వర్గంగా పరిగణించబడే జనులను మేము ఆ భూభాగంలోని తూర్పుపడమరలకు వారసులుగా చేశాము. అందులో మేము శుభాలను కలిగించాము.
28:6Page 386
وَنُمَكِّنَ لَهُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَنُرِيَ فِرۡعَوۡنَ وَهَٰمَٰنَ وَجُنُودَهُمَا مِنۡهُم مَّا كَانُواْ يَحۡذَرُونَ ٦
And establish them in the land and show Pharaoh and [his minister] Hāmān and their soldiers through them1 that which they had feared.
మరియు మేము వారిని భూమిలో ఆధిక్యత కలిగిన వారిని చేసి వారికి భూమిలో సాధికారత ప్రసాదించాలని మరియు మేము ఫిర్ఔన్ కు,రాజ్యంలో అతనికి పెద్ద మద్దతు దారుడైన హామాన్ మరియు వారిరువురి సైనికులకు,రాజ్యంలోని వారిరువురి సహాయకులకు వారు దేని గురించైతే భయపడుతున్నారో వారి రాజ్యమును కోల్పోవటమును,అది కూడా ఇస్రాయీలు సంతతి లో నుండి ప్రస్తావించబడిన ఒక పిల్లవాడి చేతిలో జరగటమును చూపించటమును కోరుతున్నాము.
28:7Page 386
وَأَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰٓ أُمِّ مُوسَىٰٓ أَنۡ أَرۡضِعِيهِۖ فَإِذَا خِفۡتِ عَلَيۡهِ فَأَلۡقِيهِ فِي ٱلۡيَمِّ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحۡزَنِيٓۖ إِنَّا رَآدُّوهُ إِلَيۡكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ ٧
And We inspired to the mother of Moses, "Suckle him; but when you fear for him, cast him into the river and do not fear and do not grieve. Indeed, We will return him to you and will make him [one] of the messengers."
మరియు మేము మూసా అలైహిస్సలాం తల్లి మనస్సులో ఇలా ఆదేశించాము : నీవు అతనికి పాలు ఇస్తూ ఉండు. చివరికి ఫిర్ఔన్,అతని జాతి వారు అతన్ని హతమారుస్తారని నీకు భయమేస్తే అతన్ని ఒక పెట్టిలో ఉంచి దాన్ని నైలు నదిలో పడవేయి. మరియు నీవు మునగటం గురించి గాని ఫిర్ఔన్ నుండి గాని అతనిపై భయపడకు. మరియు అతను నీ నుండి విడిపోతాడని దుఃఖించకు. నిశ్చయంగా మేము అతన్ని జీవించి ఉన్న స్థితిలో నీ వైపునకు మరలించేవారము. మరియు అతన్ని అల్లాహ్ సృష్టితాలవైపు ప్రవక్తలుగా పంపించిన ప్రవక్తల్లోంచి చేసేవారము.
28:8Page 386
فَٱلۡتَقَطَهُۥٓ ءَالُ فِرۡعَوۡنَ لِيَكُونَ لَهُمۡ عَدُوّٗا وَحَزَنًاۗ إِنَّ فِرۡعَوۡنَ وَهَٰمَٰنَ وَجُنُودَهُمَا كَانُواْ خَٰطِـِٔينَ ٨
And the family of Pharaoh picked him up [out of the river] so that he would become to them an enemy and a [cause of] grief. Indeed, Pharaoh and Hāmān and their soldiers were deliberate sinners.
అప్పుడు ఆమె మేము ఆదేశించినట్లే అతన్ని ఒక పెట్టిలో పెట్టి నదిలో పడవేసింది. అప్పుడు అతను ఫిర్ఔన్ వంశీయులకు దొరికాడు. అప్పుడు వారు అతన్ని ఎత్తుకున్నారు. మూసా ఫిర్ఔన్ కు శతృవు అయ్యి అతని రాజ్యం అతని చేతి మీద కోల్పోవటం,వారికి దుఃఖమును తీసుకుని వచ్చే వాడిగా అవటం ఏదైతే అల్లాహ్ తలచుకున్నాడో అది నిజమవటానికి. నిశ్చయంగా ఫిర్ఔన్,అతని మంత్రి అయిన హామాను,వారిరువురి సహాయకులు తమ అవిశ్వాసం వలన,తమ నిరంకుశత్వం వలన,భూమిపై తమ సంక్షోభమును కలిగించటం వలన అపరాధులైపోయారు.
28:9Page 386
وَقَالَتِ ٱمۡرَأَتُ فِرۡعَوۡنَ قُرَّتُ عَيۡنٖ لِّي وَلَكَۖ لَا تَقۡتُلُوهُ عَسَىٰٓ أَن يَنفَعَنَآ أَوۡ نَتَّخِذَهُۥ وَلَدٗا وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ ٩
And the wife of Pharaoh said, "[He will be] a comfort of the eye [i.e., pleasure] for me and for you. Do not kill him; perhaps he may benefit us, or we may adopt him as a son." And they perceived not.1
ఎప్పుడైతే ఫిర్ఔన్ అతన్ని హతమార్చదలచాడో అతనితో అతని భార్య ఇలా పలికింది : ఈ పిల్లవాడు నీకూ,నాకూ సంతోషమును కలిగించేవాడు. నీవు అతన్ని హతమార్చకు. బహుశా అతను సేవ ద్వారా మనకు ప్రయోజనం కలిగిస్తాడు లేదా మేము అతన్ని దత్తత చేసుకుని పుతృనిగా చేసుకుందాము. అతని చేతి మీదుగా వారి రాజ్యము అతనికి చేరుతుందన్న విషయం వారికి తెలియదు.
28:10Page 386
وَأَصۡبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَىٰ فَٰرِغًاۖ إِن كَادَتۡ لَتُبۡدِي بِهِۦ لَوۡلَآ أَن رَّبَطۡنَا عَلَىٰ قَلۡبِهَا لِتَكُونَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ ١٠
And the heart of Moses' mother became empty [of all else]. She was about to disclose [the matter concerning] him had We not bound fast her heart that she would be of the believers.
మరియు మూసా అలైహిస్సలాం తల్లి హృదయం మూసా వ్యవహారం విషయం తప్ప ప్రపంచ వ్యవహారాలన్నింటి నుండి ఖాళీ అయిపోయింది. ఆమెకు ఓపిక లేకపోయేది. చివరికి ఆమె అతనితో తనకు ఉన్నసంబంధము వలన అతడు తన కుమారుడని బహిర్గతం చేసే ఆస్కారం ఉండేది. ఒక వేళ మేము ఆమె హృదయమును అతని స్థిరత్వముపై,ఆమె సహనముపై తమ ప్రభువుపై విశ్వసించి,నమ్మకమును కలిగి ఉండి తనపై తీర్పు ఇవ్వబడిన దానిపై సహనము చూపే వారిలో నుండి అవటానికి ముడివేశాము.
28:11Page 386
وَقَالَتۡ لِأُخۡتِهِۦ قُصِّيهِۖ فَبَصُرَتۡ بِهِۦ عَن جُنُبٖ وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ ١١
And she said to his sister, "Follow him"; so she watched him from a distance while they perceived not.
మరియు మూసా అలైహిస్సలాం తల్లి ఆయనను నదిలో పడవేసిన తరువాత అతని సోదరినితో ఇలా పలికింది : నీవు అతనిపట్ల ఏమి చేయబడుతుందో తెలుసుకోవటానికి అతని వెంట వెళ్ళు. అప్పుడు ఆమె తన విషయం బయటపడకుండా ఉండేందుకు దూరం నుంచే ఆయనను గమనించసాగింది. మరియు ఆమె అతని సోదరి అని,ఆమె అతని సమాచారమును తనిఖీ చేస్తున్నదని ఫిర్ఔన్,అతని జాతి వారు గ్రహించలేకపోయారు.
28:12Page 386
۞ وَحَرَّمۡنَا عَلَيۡهِ ٱلۡمَرَاضِعَ مِن قَبۡلُ فَقَالَتۡ هَلۡ أَدُلُّكُمۡ عَلَىٰٓ أَهۡلِ بَيۡتٖ يَكۡفُلُونَهُۥ لَكُمۡ وَهُمۡ لَهُۥ نَٰصِحُونَ ١٢
And We had prevented from him [all] wet nurses before,1 so she said, "Shall I direct you to a household that will be responsible for him for you while they are to him [for his upbringing] sincere?"
మరియు మూసా అల్లాహ్ నిబంధనతో స్త్రీల నుండి పాలు త్రాగటం నుండి దూరంగా ఉన్నారు. అతని సోదరి అతన్ని పాలు త్రాపించటంపై వారి ఆసక్తిని చూసినప్పుడు వారితో ఇలా పలికింది : ఏమీ నేను అతన్ని పాలు త్రాపించి,అతని బాగోగులు చూసుకునే (పోషించే) ఒక కుటుంబం వారిని మీకు తెలుపనా ? . వారు అతని మేలును ఆశించేవారై ఉంటారు.
28:13Page 386
فَرَدَدۡنَٰهُ إِلَىٰٓ أُمِّهِۦ كَيۡ تَقَرَّ عَيۡنُهَا وَلَا تَحۡزَنَ وَلِتَعۡلَمَ أَنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ ١٣
So We restored him to his mother that she might be content and not grieve and that she would know that the promise of Allāh is true. But most of them [i.e., the people] do not know.
అప్పుడు మేము మూసాను అతని తల్లికి ఆయన దగ్గరవటం నుండి ఆమె కంటిచలువ అవుతారని ఆశిస్తూ వాపసు చేశాము. మరియు ఆమె అతని విడిపోవటం వలన బాధపడకుండా ఉండటానికి,అతన్ని ఆమెకు వాపసు చేసే విషయంలో అల్లాహ్ వాగ్దానం ఎటువంటి సందేహం లేని సత్యమని తెలుసుకోవటానికి. కాని వారిలో నుండి చాలా మందికి ఈ వాగ్దానం గురించి తెలియదు. మరియు ఎవరికీ ఆమె అతని తల్లి అని తెలియదు.
28:14Page 387
وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُۥ وَٱسۡتَوَىٰٓ ءَاتَيۡنَٰهُ حُكۡمٗا وَعِلۡمٗاۚ وَكَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُحۡسِنِينَ ١٤
And when he attained his full strength and was [mentally] mature, We bestowed upon him judgement and knowledge. And thus do We reward the doers of good.
మరియు అతను దృఢమైన శరీరము అయ్యే వయస్సుకు చేరి,తన బలమును దృఢపరచుకున్నప్పుడు మేము అతనికి ఇస్రాయీలు సంతతి వారి ధర్మ విషయంలో అతని దైవదౌత్యముకు మునుపే అర్ధం చేసుకునే గుణమును,జ్ఞానమును ప్రసాదించాము. ఏ విధంగానైతే మేము మూసాకు తన విధేయత వహించటంపై ప్రతిఫలమును ప్రసాదాంచామో అలాగే ప్రతీ కాలములో,ప్రతీ ప్రదేశములో సద్వర్తనులకు ప్రతిఫలమును ప్రసాదిస్తాము.
28:15Page 387
وَدَخَلَ ٱلۡمَدِينَةَ عَلَىٰ حِينِ غَفۡلَةٖ مِّنۡ أَهۡلِهَا فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيۡنِ يَقۡتَتِلَانِ هَٰذَا مِن شِيعَتِهِۦ وَهَٰذَا مِنۡ عَدُوِّهِۦۖ فَٱسۡتَغَٰثَهُ ٱلَّذِي مِن شِيعَتِهِۦ عَلَى ٱلَّذِي مِنۡ عَدُوِّهِۦ فَوَكَزَهُۥ مُوسَىٰ فَقَضَىٰ عَلَيۡهِۖ قَالَ هَٰذَا مِنۡ عَمَلِ ٱلشَّيۡطَٰنِۖ إِنَّهُۥ عَدُوّٞ مُّضِلّٞ مُّبِينٞ ١٥
And he entered the city at a time of inattention by its people1 and found therein two men fighting: one from his faction and one from among his enemy. And the one from his faction called for help to him against the one from his enemy, so Moses struck him and [unintentionally] killed him. [Moses] said, "This is from the work of Satan. Indeed, he is a manifest, misleading enemy."
మరియు మూసా ప్రజలు తమ ఇండ్లలో విశ్రాంతి తీసుకునే సమయంలో నగరంలో ప్రవేశించారు. అప్పుడు ఆయన అక్కడ ఇద్దరు వ్యక్తులను పరస్పరం తగాదాలాడుతుండగా,ఒకరినొకరు కొట్టుకుంటుండగా చూశారు. వారిలో ఒకడు మూసా అలైహిస్సలాం జాతి అయిన ఇస్రాయీలు సంతతికి చెందినవాడు,ఇంకొకడు మూసా శతృవైన ఫిర్ఔన్ జాతి ఖిబ్తీకు చెందిన వాడు. అప్పుడు తన జాతికి చెందిన వాడు తన శతృవు జాతి ఖిబ్తీ నుండి ఉన్న వ్యక్తి కి విరుద్ధంగా తనకు సహాయం చేయాలని ఆయనతో కోరాడు. అప్పుడు మూసా తన చేతి పిడికిలితో ఖిబ్తీని కొట్టారు. ఆయన ఇలా బలంగా కొట్టి అతన్ని హతమార్చారు. మూసా అలైహిస్సలాం ఇలా పలికారు : ఇది షైతాను అలంకరణ,అతని మోసం లో నుంచిది. నిశ్చయంగా షైతాను తనను అనుసరించే వాడికి అపమార్గమునకు లోను చేసే ఒక శతృవు .అతని శతృత్వము బహిర్గతమవుతుంది. అయితే నా నుండి ఏదైతే జరిగినదో అతని శతృత్వం వలన,అతడు నన్ను అపమార్గమునకు లోను చేయదలిచే అపమార్గమునకు లోను చేసేవాడు కావటం వలన.
28:16Page 387
قَالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمۡتُ نَفۡسِي فَٱغۡفِرۡ لِي فَغَفَرَ لَهُۥٓۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ ١٦
He said, "My Lord, indeed I have wronged myself, so forgive me," and He forgave him. Indeed, He is the Forgiving, the Merciful.
మూసా తన ప్రభువుతో తన ద్వారా జరిగిన దాన్ని అంగీకరిస్తూ వేడుకుంటూ ఇలా పలికారు : ఓ నా ప్రభువా నేను ఈ ఖిబ్తీను హత్య చేసి నాపై హింసకు పాల్పడ్డాను. అయితే నీవు నా కొరకు నా పాపమును మన్నించు. అప్పుడు అల్లాహ్ మా కొరకు మూసాకి తన మన్నింపును స్పష్టపరచాడు. నిశ్చయంగా ఆయనే తన దాసుల్లోంచి పశ్చాత్తాప్పడే వారికి మన్నించేవాడును,వారిపై కరుణించేవాడును.
28:17Page 387
قَالَ رَبِّ بِمَآ أَنۡعَمۡتَ عَلَيَّ فَلَنۡ أَكُونَ ظَهِيرٗا لِّلۡمُجۡرِمِينَ ١٧
He said, "My Lord, for the favor You bestowed upon me, I will never be an assistant to the criminals."
అ తరువాత మూసా ప్రార్ధన గురించి సమాచారము కొనసాగింది అందులో ఆయన ఈ విధంగా పలికాడు : ఓ నా ప్రభువా నీవు నాకు అనుగ్రహించిన బలము,తెలివి,జ్ఞానము వలన నేను అపరాధము చేసే వారికి వారి అపరాధము చేయటం పై సహాయకునిగా ఉండనంటే ఉండను.
28:18Page 387
فَأَصۡبَحَ فِي ٱلۡمَدِينَةِ خَآئِفٗا يَتَرَقَّبُ فَإِذَا ٱلَّذِي ٱسۡتَنصَرَهُۥ بِٱلۡأَمۡسِ يَسۡتَصۡرِخُهُۥۚ قَالَ لَهُۥ مُوسَىٰٓ إِنَّكَ لَغَوِيّٞ مُّبِينٞ ١٨
And he became inside the city fearful and anticipating [exposure], when suddenly the one who sought his help the previous day cried out to him [once again]. Moses said to him, "Indeed, you are an evident, [persistent] deviator."
ఎప్పుడైతే ఆయన నుండి ఏదైతే సంభవించినదో ఖిబ్తీ హత్య నుండి సంభవించినదో ఆయన ఏమి జరుగుతుందో అని భయపడుతూ నిరీక్షిస్తూ తెల్లవారు చేశాడు. నిన్నటి రోజు తన శతృవుకి విరుద్ధంగా సహాయమును,తోడ్పాటును ఆయనతో కోరాడో అతడు వేరొక ఖిబ్తీకి వ్యతిరేకంగా సహాయమును కోరాడు. మూసా అతనితో ఇలా పలికారు : నిశ్ఛయంగా నీవు మార్గభ్రష్టకు లోను చేసేవాడివి,స్పష్టమైన అపమార్గమునకు లోను చేసేవాడివి.
28:19Page 387
فَلَمَّآ أَنۡ أَرَادَ أَن يَبۡطِشَ بِٱلَّذِي هُوَ عَدُوّٞ لَّهُمَا قَالَ يَٰمُوسَىٰٓ أَتُرِيدُ أَن تَقۡتُلَنِي كَمَا قَتَلۡتَ نَفۡسَۢا بِٱلۡأَمۡسِۖ إِن تُرِيدُ إِلَّآ أَن تَكُونَ جَبَّارٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا تُرِيدُ أَن تَكُونَ مِنَ ٱلۡمُصۡلِحِينَ ١٩
And when he wanted to strike the one who was an enemy to both of them, he1 said, "O Moses, do you intend to kill me as you killed someone yesterday? You only want to be a tyrant in the land and do not want to be of the amenders."
ఎప్పుడైతే మూసా అలైహిస్సలాం తనకు,ఇస్రాయిలీకి శతృవైన ఖిబ్తీని గట్టిగా పట్టుకో దలిచారో ఇస్రాయిలీ ఆయనతో إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ నిశ్ఛయంగా నీవు అపమార్గమునకు లోను చేసే వాడివి అన్న మాటలు విన్నాడో మూసా తనను గట్టిగా పట్టుకుంటారని భావించాడు. అప్పుడు అతడు మూసాతో ఇలా పలికాడు : నీవు నిన్న ఒక ప్రాణమును తీసినట్లే నన్ను హత్యచేయదలచావా. నీవు ప్రజలని హతమార్చి,వారిపై హింసకు పాల్పడి భూమిలో క్రూరునిగా అవ్వాలని మాత్రం అనుకుంటున్నావు. నీవు ఇద్దరు పోట్లాడుకునే వారి మధ్య సంస్కరించేవాడవదలచుకోలేదు.
28:20Page 387
وَجَآءَ رَجُلٞ مِّنۡ أَقۡصَا ٱلۡمَدِينَةِ يَسۡعَىٰ قَالَ يَٰمُوسَىٰٓ إِنَّ ٱلۡمَلَأَ يَأۡتَمِرُونَ بِكَ لِيَقۡتُلُوكَ فَٱخۡرُجۡ إِنِّي لَكَ مِنَ ٱلنَّٰصِحِينَ ٢٠
And a man came from the farthest end of the city, running. He said, "O Moses, indeed the eminent ones are conferring over you [intending] to kill you, so leave [the city]; indeed, I am to you of the sincere advisors."
మరియు ఎప్పడైతే వార్త వ్యాపించినదో నగర శివారు నుండి ఒక వ్యక్తి పరుగెత్తుకుంటూ మూసాను వేటాడటం పై దయ చూపుతూ ఇలా పలికాడు : ఓ మూసా నిశ్చయంగా ఫిర్ఔన్ జాతి పెద్దలు నిన్ను హత మార్చటానికి సంప్రదింపులు చేస్తున్నారు కాబట్టి నీవు ఊరి నుండి బయలుదేరి వెళ్ళిపో. నిశ్ఛయంగా నేను నీకు ఉపదేశము చేసేవాడిని,నిన్ను వారు పొంది హత్య చేయటం నుండి నీపై కరుణించేవాడిని.
28:21Page 387
فَخَرَجَ مِنۡهَا خَآئِفٗا يَتَرَقَّبُۖ قَالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ ٢١
So he left it, fearful and anticipating [apprehension]. He said, "My Lord, save me from the wrongdoing people."
మూసా ఉపదేశము చేసిన వ్యక్తి ఆదేశించినట్లే చేశారు. అప్పుడు ఆయన ఊరి నుండి భయపడుతూ తనకు ఏమి జరుగుతుందో అని నిరీక్షిస్తూ బయలుదేరారు. తన ప్రభువును వేడుకుంటూ ఇలా పలికాడు : ఓ నా ప్రభువా దుర్మార్గ ప్రజల నుండి ,వారు నాకు చెడును కలిగించకుండా నన్ను రక్షించు.
28:22Page 388
وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلۡقَآءَ مَدۡيَنَ قَالَ عَسَىٰ رَبِّيٓ أَن يَهۡدِيَنِي سَوَآءَ ٱلسَّبِيلِ ٢٢
And when he directed himself toward Madyan, he said, "Perhaps my Lord will guide me to the sound way."
మరియు ఆయన మద్యన్ వైపునకు బయలుదేరినప్పుడు ఆయన ఈ విధంగా పలికారు : బహుశా నా ప్రభువు నన్ను మంచి మర్గం వైపునకు మార్గనిర్దేశకం చేస్తాడు. అప్పుడు నేను దాని నుండి మార్గభ్రష్టుడిని కాను.
28:23Page 388
وَلَمَّا وَرَدَ مَآءَ مَدۡيَنَ وَجَدَ عَلَيۡهِ أُمَّةٗ مِّنَ ٱلنَّاسِ يَسۡقُونَ وَوَجَدَ مِن دُونِهِمُ ٱمۡرَأَتَيۡنِ تَذُودَانِۖ قَالَ مَا خَطۡبُكُمَاۖ قَالَتَا لَا نَسۡقِي حَتَّىٰ يُصۡدِرَ ٱلرِّعَآءُۖ وَأَبُونَا شَيۡخٞ كَبِيرٞ ٢٣
And when he came to the water [i.e., well] of Madyan, he found there a crowd of people watering [their flocks], and he found aside from them two women holding back [their flocks]. He said, "What is your circumstance?" They said, "We do not water until the shepherds dispatch [their flocks]; and our father is an old man."
మరియు ఆయన మద్యన్ వాసులు నీటిని త్రాగే నీటి వద్దకు చేరుకున్నప్పుడు ప్రజల ఒక సమూహం తమ పశువులకు నీటిని త్రాపిస్తుండగా పొందారు. మరియు వారే కాకుండా ఇద్దరు స్త్రీలను తమ గొర్రెలను ప్రజలు త్రాపించేంత వరకు ఆపి ఉండగా పొందారు. మూసా అలైహిస్సలాం వారిద్దరితో ఇలా అడిగారు : మీరిద్దరి సమస్య ఏమిటి మీరు ప్రజలతోపాటు త్రాపించటం లేదు ?. వారిద్దరు ఆయనకు ఇలా సమాధానమిచ్చారు : కాపరులు మరలిపోయేంత వరకు మేము త్రాపించకుండా ఆగి ఉండటం మా అలవాటు ; వారితో కలవకుండా జాగ్రత్తపడటానికి. మరియు మా తండ్రి అధిక వయస్సు కల వృద్ధుడు. ఆయన త్రాపించలేడు. కాబట్టి మా గొర్రెలకు మేమే నీరు త్రపించాలి.
28:24Page 388
فَسَقَىٰ لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّىٰٓ إِلَى ٱلظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَآ أَنزَلۡتَ إِلَيَّ مِنۡ خَيۡرٖ فَقِيرٞ ٢٤
So he watered [their flocks] for them; then he went back to the shade and said, "My Lord, indeed I am, for whatever good You would send down to me, in need."
అప్పుడు ఆయన వారిద్దరిపై దయ చూపి వారిద్దరి కొరకు వారి గొర్రెలకు నీరు త్రాపించారు. ఆ తరువాత నీడ వైపునకు మరలారు అందులో సేదతీరారు. తన అవసరాన్ని తన ప్రభువు ముందట పెట్టి ఇలా ప్రార్ధించారు : ఓ నా ప్రభూ నీవు నా వైపునకు కురుపించే ఏ మేలైనా నేను అవసరం కలవాడిని.
28:25Page 388
فَجَآءَتۡهُ إِحۡدَىٰهُمَا تَمۡشِي عَلَى ٱسۡتِحۡيَآءٖ قَالَتۡ إِنَّ أَبِي يَدۡعُوكَ لِيَجۡزِيَكَ أَجۡرَ مَا سَقَيۡتَ لَنَاۚ فَلَمَّا جَآءَهُۥ وَقَصَّ عَلَيۡهِ ٱلۡقَصَصَ قَالَ لَا تَخَفۡۖ نَجَوۡتَ مِنَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ ٢٥
Then one of the two women came to him walking with shyness. She said, "Indeed, my father invites you that he may reward you for having watered for us." So when he came to him1 and related to him the story, he said, "Fear not. You have escaped from the wrongdoing people."
అప్పుడు వారిద్దరు వెళ్లి తమ తండ్రికి అతని గురించి తెలియపరచారు. అప్పుడు ఆయన వారి నుండి ఒకామెను అతన్ని పిలుచుకుని రమ్మని ఆయన వద్దకు పంపించారు. అప్పుడు ఆమే ఆయన వద్దకు సిగ్గు పడుతూ నడిచి వచ్చింది. ఆమె ఇలా పలికింది : నిశ్చయంగా మా తండ్రి మీరు మా కొరకు నీళ్ళు త్రాపించినందుకు మీకు మీ ప్రతిఫలమును ప్రసాదించటానికి ఆయన వద్దకు రమ్మని మిమ్మల్ని ఆహ్వానిస్తున్నారు. మూసా వారి తండ్రి వద్దకు వచ్చినప్పుడు,ఆయనకు తన సమాచారములన్ని తెలియపరచారు. ఆయన అతనికి భరోసా కలిగిస్తూ ఇలా పలికారు : నీవు భయపడకు నీవు దుర్మార్గ ప్రజలైన ఫిర్ఔన్,అతని నాయకుల నుండి ముక్తిని పొందావు. వారికి మద్యన్ పై ఎటువంటి అధికారము లేదు. అలాగే వారు నీకు ఎటువంటి కీడును తీసుకుని రాలేరు.
28:26Page 388
قَالَتۡ إِحۡدَىٰهُمَا يَٰٓأَبَتِ ٱسۡتَـٔۡجِرۡهُۖ إِنَّ خَيۡرَ مَنِ ٱسۡتَـٔۡجَرۡتَ ٱلۡقَوِيُّ ٱلۡأَمِينُ ٢٦
One of the women said, "O my father, hire him. Indeed, the best one you can hire is the strong and the trustworthy."
అతని ఇద్దరి కుమార్తెల్లోంచి ఒకామె ఇలా పలికింది : ఓ మా తండ్రి అతన్ని మా గొర్రెలను మేపటానికి జీతంపై పెట్టుకోండి. అతనిలో బలము,అమానత్ కలిగి ఉండటం వలన మీరు అతన్ని జీతంపై పెట్టుకోవటానికి తగిన వాడు. బలముతో అతనికి ఇవ్వబడిన బాధ్యతను నెరవేరుస్తాడు. మరియు అమానత్ తో అతనికి అప్పగించిన అమానత్ ను పరిరక్షిస్తాడు.
28:27Page 388
قَالَ إِنِّيٓ أُرِيدُ أَنۡ أُنكِحَكَ إِحۡدَى ٱبۡنَتَيَّ هَٰتَيۡنِ عَلَىٰٓ أَن تَأۡجُرَنِي ثَمَٰنِيَ حِجَجٖۖ فَإِنۡ أَتۡمَمۡتَ عَشۡرٗا فَمِنۡ عِندِكَۖ وَمَآ أُرِيدُ أَنۡ أَشُقَّ عَلَيۡكَۚ سَتَجِدُنِيٓ إِن شَآءَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ ٢٧
He said, "Indeed, I wish to wed you one of these, my two daughters, on [the condition] that you serve me for eight years; but if you complete ten, it will be [as a favor] from you. And I do not wish to put you in difficulty. You will find me, if Allāh wills, from among the righteous."
వారి తండ్రి మూసా అలైహిస్సలాంను ఉద్దేసించి ఇలా పలికారు : నిశ్చయంగా నేను నా ఇద్దరు కుమార్తెలలో ఒకరితో మీ వివాహం చేయదలిచాను. ఆమె మహర్ గా మీరు ఎనిమిది సంవత్సరాలు మా గొర్రెలను మేపాలి. ఒక వేళ మీరు పది సంవత్సరములు కాలమును పూర్తి చేస్తే అది మీ తరపు నుండి అధికము మీపై తప్పనిసరి కాదు. ఎందుకంటే ఒప్పందం ఎనిమిది సంవత్సరములు మాత్రమే. దానిపై ఏదైతే ఉన్నదో అది స్వచ్ఛందంగా ఉంటుంది. మీకు కష్టమైన దాన్ని నేను మీపై తప్పనిసరి చేయదలచుకోలేదు. ఒక వేళ అల్లాహ్ తలచుకుంటే మీరు తొందరలోనే నన్ను ఒప్పందాలను పూర్తి చేసే వారైన పుణ్యాత్ముల్లోంచి పొందుతారు,వారు ప్రమాణాలను భంగపరచరు.
28:28Page 388
قَالَ ذَٰلِكَ بَيۡنِي وَبَيۡنَكَۖ أَيَّمَا ٱلۡأَجَلَيۡنِ قَضَيۡتُ فَلَا عُدۡوَٰنَ عَلَيَّۖ وَٱللَّهُ عَلَىٰ مَا نَقُولُ وَكِيلٞ ٢٨
[Moses] said, "That is [established] between me and you. Whichever of the two terms I complete - there is no injustice to me, and Allāh, over what we say, is Witness."
మూసా అలైహిస్సలాం ఇలా పలికారు : మేము చేసుకున్న ఒప్పందము ఏదైతే ఉన్నదో అది మీకూ,మాకూ మధ్య ఉన్నది. రెండు కాలముల్లో నుంచి నేను మీ కొరకు చేసిన ఎనిమిది సంవత్సరాలు లేదా పది సంవత్సరాలు నేను నాపై ఉన్న బాధ్యతను పూర్తి చేసిన వాడినవుతాను. మీరు నాతో అధికంగా కోరకండి. మరియు మేము చేసుకున్న ఒప్పందంపై అల్లాహ్ యే సాక్షి,దాని పరిరక్షకుడు.
28:29Page 389
۞ فَلَمَّا قَضَىٰ مُوسَى ٱلۡأَجَلَ وَسَارَ بِأَهۡلِهِۦٓ ءَانَسَ مِن جَانِبِ ٱلطُّورِ نَارٗاۖ قَالَ لِأَهۡلِهِ ٱمۡكُثُوٓاْ إِنِّيٓ ءَانَسۡتُ نَارٗا لَّعَلِّيٓ ءَاتِيكُم مِّنۡهَا بِخَبَرٍ أَوۡ جَذۡوَةٖ مِّنَ ٱلنَّارِ لَعَلَّكُمۡ تَصۡطَلُونَ ٢٩
And when Moses had completed the term and was traveling with his family, he perceived from the direction of the mount a fire. He said to his family, "Stay here; indeed, I have perceived a fire. Perhaps I will bring you from there [some] information or burning wood from the fire that you may warm yourselves."
ఎప్పుడైతే మూసా రెండు కాలములను పది సంవత్సరములుగా పూర్తి చేసి,తన ఇంటి వారిని తీసుకుని మద్యన్ నుండి మిసర్ కు బయలు దేరారో తూర్ పర్వత దిక్కులో ఆయన ఒక మంటను చూశారు. అప్పుడు ఆయన తన ఇంటి వారితో ఇలా పలికారు : మీరు ఆగండి, నిశ్చయంగా నేను ఒక మంటను చూశాను. బహుశా నేను దాని నుండి మీ వద్దకు ఏదైన సమాచారము తీసుకుని వస్తాను. లేదా నేను మంట నుండి మీ వద్దకు ఒక కొరివిని తీసుకుని వస్తాను మీరు దానితో మంటను వెలిగిస్తారు. బహుశా మీరు చలి నుండి వెచ్చదనాన్ని గ్రహిస్తారు.
28:30Page 389
فَلَمَّآ أَتَىٰهَا نُودِيَ مِن شَٰطِيِٕ ٱلۡوَادِ ٱلۡأَيۡمَنِ فِي ٱلۡبُقۡعَةِ ٱلۡمُبَٰرَكَةِ مِنَ ٱلشَّجَرَةِ أَن يَٰمُوسَىٰٓ إِنِّيٓ أَنَا ٱللَّهُ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ ٣٠
But when he came to it, he was called from the right side of the valley in a blessed spot - from the tree,1 "O Moses, indeed I am Allāh, Lord of the worlds."
ఎప్పుడైతే మూసా తాను చూసిన మంట వద్దకు వచ్చారో పరిశుద్ధుడైన,మహోన్నతుడైన ఆయన ప్రభువు ఆయనను లోయ కుడి వైపున ఉన్న స్థలము నుండి దేనినైతే అల్లాహ్ మూసా కొరకు వృక్షము నుండి తన మాట ద్వారా శుభప్రదం చేశాడో ఇలా మాట్లాడాడు : ఓ మూసా నేనే సృష్టితాలన్నింటి ప్రభువైన అల్లాహ్ ను.
28:31Page 389
وَأَنۡ أَلۡقِ عَصَاكَۚ فَلَمَّا رَءَاهَا تَهۡتَزُّ كَأَنَّهَا جَآنّٞ وَلَّىٰ مُدۡبِرٗا وَلَمۡ يُعَقِّبۡۚ يَٰمُوسَىٰٓ أَقۡبِلۡ وَلَا تَخَفۡۖ إِنَّكَ مِنَ ٱلۡأٓمِنِينَ ٣١
And [he was told], "Throw down your staff." But when he saw it writhing as if it was a snake, he turned in flight and did not return.1 [Allāh said], "O Moses, approach and fear not. Indeed, you are of the secure.
మరియు నీవు నీ చేతి కర్రను పడవేయి. అప్పుడు మూసా తన ప్రభువు ఆదేశమునకు కట్టుబడి ఉండి దాన్ని పడవేశారు. ఎప్పుడైతే ఆయన దాన్ని చూశారో అది చలిస్తున్న,కదులుతున్న స్థితిలో ఉండి తన వేగములో పాము వలె ఉన్నది. అప్పుడు మూసా దాని నుండి భయపడి వెనుతిరిగి పారిపోసాగారు. తన పరగెత్తటం నుండి తిరిగి చూడ లేదు. అప్పుడు ఆయన్ని ఆయన ప్రభువు ఇలా పిలుపునిచ్చాడు : ఓ మూసా ముందుకు రా,నీవు దానితో భయపడకు. నిశ్చయంగా నీవు దాని నుండి,నీవు భయపడే ఇతర వాటి నుండి సురక్షితంగా ఉన్నావు.
28:32Page 389
ٱسۡلُكۡ يَدَكَ فِي جَيۡبِكَ تَخۡرُجۡ بَيۡضَآءَ مِنۡ غَيۡرِ سُوٓءٖ وَٱضۡمُمۡ إِلَيۡكَ جَنَاحَكَ مِنَ ٱلرَّهۡبِۖ فَذَٰنِكَ بُرۡهَٰنَانِ مِن رَّبِّكَ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ وَمَلَإِيْهِۦٓۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ قَوۡمٗا فَٰسِقِينَ ٣٢
Insert your hand into the opening of your garment; it will come out white, without disease. And draw in your arm close to you [as prevention] from fear, for those are two proofs from your Lord to Pharaoh and his establishment. Indeed, they have been a people defiantly disobedient."
నీవు నీ కుడి చేతిని నీ మెడ దగ్గరలో నీ చొక్క తెరవబడిన భాగములో ప్రవేశింపజేయి అది ఎటువంటి బొల్లి రోగము లేకుండా తెల్లగా బయటకు వస్తుంది. అప్పుడు మూసా దాన్ని ప్రవేశింపజేశారు అది మంచువలె తెల్లగా బయటకు వచ్చింది. మరియు నీ చేతిని నీ వైపునకు నీ భయం తగ్గటానికి అదుముకో. అప్పుడు మూసా దాన్ని తన వైపునకు అదుముకున్నారు అంతే ఆయన భయము ఆయన నుండి తొలగిపోయింది. ఈ ప్రస్తావించబడిన చేతి కర్ర,చేయి నీ ప్రభువు వద్ద నుండి ఫిర్ఔన్,అతని జాతి నాయకుల వైపునకు పంపించబడ్డ నిదర్శనాలు. నిశ్చయంగా వారు అవిశ్వాసము ద్వారా,పాపకార్యలకు పాల్పడటం ద్వారా అల్లాహ్ విధేయత నుండి తొలగిపోయిన ప్రజలు.
28:33Page 389
قَالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلۡتُ مِنۡهُمۡ نَفۡسٗا فَأَخَافُ أَن يَقۡتُلُونِ ٣٣
He said, "My Lord, indeed I killed from among them someone, and I fear they will kill me.
మూసా తన ప్రభువును వేడుకుంటూ ఇలా పలికారు : నిశ్చయంగా నేను వారిలో నుండి ఒక ప్రాణమును చంపాను అందు వలన ఒక వేళ నేను వారి వద్దకు నీవు ఇచ్చి పంపించిన వాటిని వారికి చేర వేయటానికి వస్తే వారు నన్ను చంపి వేస్తారని నేను భయపడుతున్నాను.
28:34Page 389
وَأَخِي هَٰرُونُ هُوَ أَفۡصَحُ مِنِّي لِسَانٗا فَأَرۡسِلۡهُ مَعِيَ رِدۡءٗا يُصَدِّقُنِيٓۖ إِنِّيٓ أَخَافُ أَن يُكَذِّبُونِ ٣٤
And my brother Aaron is more fluent than me in tongue, so send him with me as support, verifying me. Indeed, I fear that they will deny me."
మరియు నాసోదరుడు హారూన్ నా కన్న ఎక్కువ స్పష్టంగా మాట్లాడుతాడు. కాబట్టి నీవు ఒక వేళ ఫిర్ఔన్,అతని జాతి వారు నన్ను తిరస్కరిస్తే అతన్ని నా మాటను సమర్ధించటానికి సహాయకునిగా నాతోపాటు పంపించు. నిశ్చయంగా వారు నన్ను తిరస్కరిస్తారని భయపడుతున్నాను. ఏ విధంగానైతే అది నాకన్న పూర్వం ప్రవక్తలు పంపించబడ్డ జాతుల అలవాటో,వారు వారిని తిరస్కరించారు.
28:35Page 389
قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجۡعَلُ لَكُمَا سُلۡطَٰنٗا فَلَا يَصِلُونَ إِلَيۡكُمَا بِـَٔايَٰتِنَآۚ أَنتُمَا وَمَنِ ٱتَّبَعَكُمَا ٱلۡغَٰلِبُونَ ٣٥
[Allāh] said, "We will strengthen your arm through your brother and grant you both supremacy so they will not reach you. [It will be] through Our signs; you and those who follow you will be the predominant."
అల్లాహ్ మూసా దుఆను స్వీకరిస్తూ ఇలా పలికాడు : ఓ మూసా మేము తొందరలోనే నీతో పాటు నీ సోదరుడిని ప్రవక్తగా,సహాయకునిగా పంపింపించి నీకు బలమును చేకూరుస్తాము. మరియు మీరిద్దరి కొరకు ఆధారమును,మద్దతును కలిగిస్తాము. అయితే వారు మీరు అసహ్యించుకునే చెడుతో మీకు చేరుకోలేరు. మేము మీకు ఇచ్చి పంపంపించిన సూచనల మూలంగా మీరు, మిమ్మల్ని అనుసరించిన విశ్వాసపరులు విజయమును పొందుతారు.
28:36Page 390
فَلَمَّا جَآءَهُم مُّوسَىٰ بِـَٔايَٰتِنَا بَيِّنَٰتٖ قَالُواْ مَا هَٰذَآ إِلَّا سِحۡرٞ مُّفۡتَرٗى وَمَا سَمِعۡنَا بِهَٰذَا فِيٓ ءَابَآئِنَا ٱلۡأَوَّلِينَ ٣٦
But when Moses came to them with Our signs as clear evidences, they said, "This is not except invented magic, and we have not heard of this [religion] among our forefathers."
మూసా అలైహిస్సలాం వారి వద్దకు మా స్పష్టమైన సూచనలను తీసుకుని వచ్చినప్పుడు వారు ఇది మూసా కల్పించుకున్న అబద్దము మాత్రమే. మరియు మేము దీన్ని మా పూర్వ తాత ముత్తాతలలో వినలేదు.
28:37Page 390
وَقَالَ مُوسَىٰ رَبِّيٓ أَعۡلَمُ بِمَن جَآءَ بِٱلۡهُدَىٰ مِنۡ عِندِهِۦ وَمَن تَكُونُ لَهُۥ عَٰقِبَةُ ٱلدَّارِۚ إِنَّهُۥ لَا يُفۡلِحُ ٱلظَّٰلِمُونَ ٣٧
And Moses said, "My Lord is more knowing [than we or you] of who has come with guidance from Him and to whom will be succession in the home.1 Indeed, wrongdoers do not succeed."
మరియు మూసా ఫిర్ఔన్ ను ఉద్దేశించి ఇలా పలికారు : పరిశుద్ధుడైన ఆయన వద్ద నుండి మార్గదర్శకమును తీసుకుని వచ్చిన సత్యవంతుడి గురించి నా ప్రభువుకి తెలుసు,మరియు పరలోకములో ప్రశంసనీయమైన పర్యవసానం ఎవరి కొరకు ఉన్నదో ఆయనకు తెలుసు. నిశ్చయంగా దుర్మార్గులు తాము ఆశించిన దానిలో సాఫల్యం చెందలేరు. మరియు తాము భయపడే వాటి నుండి విముక్తి చెందలేరు.
28:38Page 390
وَقَالَ فِرۡعَوۡنُ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡمَلَأُ مَا عَلِمۡتُ لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرِي فَأَوۡقِدۡ لِي يَٰهَٰمَٰنُ عَلَى ٱلطِّينِ فَٱجۡعَل لِّي صَرۡحٗا لَّعَلِّيٓ أَطَّلِعُ إِلَىٰٓ إِلَٰهِ مُوسَىٰ وَإِنِّي لَأَظُنُّهُۥ مِنَ ٱلۡكَٰذِبِينَ ٣٨
And Pharaoh said, "O eminent ones, I have not known you to have a god other than me. Then ignite for me, O Hāmān, [a fire] upon the clay1 and make for me a tower that I may look at the God of Moses. And indeed, I do think he is among the liars."
మరియు ఫిర్ఔన్ తన జాతి వారిలో నుండి నాయకులను ఉద్దేశించి ఇలా పలికాడు : ఓ నాయకులారా నేను తప్ప మీకు మరొక ఆరాధ్య దైవం గలడని నాకు తెలియదు. ఓ హామాన్ గట్టిపడే వరకు మట్టిపై అగ్నిని రాజేసి దానితో ఎత్తైన ఒక నిర్మాణమును కట్టు నేను దానిపై నిలబడి మూసా ఆరాధ్య దైవమును చూస్తానని ఆశిస్తున్నాను. మరియు నిశ్చయంగా మూసా అల్లాహ్ వద్ద నుండి నా వైపునకు,నా జాతి వారి వైపునకు ప్రవక్తగా పంపించబడ్డాడని వాదిస్తున్న విషయంలో అబద్దము పలుకుతున్నాడని భావిస్తున్నాను.
Text: Quranic Universal Library (Tarteel), via spa5k/tafsir_api (MIT), at a fixed version. The ayahs: Quran Foundation. Sources and licences