Аль-Бакара 2:252–284

ئى پەيغەمبەر! بۇ خەۋەرلىرىدە راستچىللىقنى، ئەھكاملىرىدا ئادالەتنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئاللاھنىڭ روشەن ئايەتلىرىدۇركى، ئۇنى بىز ساڭا ئوقۇپ بىرىمىز. سەن ھەقىقەتەن ئالەملەرنىڭ رەببى تەرىپىدىن ئەۋەتىلگەن پەيغەمبەرلەرنىڭ بىرىدۇرسەن.

بىز ساڭا ئىسمىنى زىكىر قىلغان ئاشۇ پەيغەمبەرلەرنىڭ بەزىسىنى ۋەھيى، ئەگىشىش ۋە دەرىجىسىنىڭ يۇقىرى بولىشى قاتارلىق تەرەپلەردە بەزىسىدىن ئۈستۈن قىلدۇق، شۇنىڭدەك، مۇسا ئەلەيھىسسالامغا ئوخشاش بەزى پەيغەمبەرلەر بىلەن ئاللاھ سۆزلەشتى. مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا ئوخشاش بەزى پەيغەمبەرلەرنىڭ مەرتىۋىسىنى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە قىلدى، شۇنداقلا رەسۇلۇللاھنى ئىنسانىيەتكە ئەلچى قىلىپ ئەۋەتتى، پەيغەمبەرلىكنى ئۇنىڭ بىلەن ئاخىرلاشتۇردى، ئۇنىڭ ئۈممىتىنى باشقا ئۈممەتلەردىن پەزىلەتلىك قىلدى. مەريەم ئوغلى ئىساغا ئۇنىڭ پەيغەمبەر ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن ئۆلۈكلەرنى تىرىلدۈرۈش، گاچىلارنى، بەرەس كېسىلىنى ساقايتىشقا ئوخشاش روشەن مۆجىزىلەرنى ئاتا قىلدۇق. ئۇنى ئاللاھنىڭ بۇيرىقىنى ئورۇنلاشتا جىبرىئىل ئەلەيھىسسالام بىلەن كۈچلەندۈردۇق. ئەگەر ئاللاھ خالىغان بولسا ئىدى، ئۇلاردىن كېيىن كەلگەن پەيغەمبەرلەر ئۇلارغا روشەن دەلىللەرنى ئىلىپ كەلگەندىن كېيىن ئۆز-ئارا ئۇرۇشمىغان بولاتتى، لېكىن ئۇلار ئىختىلاپ قىلىشتى ۋە بۆلۈندى، بەزىسى ئاللاھقا ئىمان ئېيتتى، بەزىسى كاپىر بولدى. ئەگەر ئاللاھ خالىغان بولسا ئىدى، ئۇلار ئۆز-ئارا ئۇرۇشمىغان بولاتتى، لېكىن ئاللاھ خالىغىنىنى قىلىدۇ، خالىغان كىشىنى ئۆزىنىڭ پەزلى ۋە رەھمىتى بىلەن ئىمانغا ھىدايەت قىلىدۇ ۋە خالىغان كىشىنى ئۆزىنىڭ ئەدلى ۋە ھېكمىتى بىلەن ئازدۇرىدۇ.

ئى ئاللاھقا ئىشەنگەن ۋە پەيغەمبەرگە ئەگەشكەن مۆمىنلەر! قىيامەت كۈنى بولۇشتىن ئىلگىرى بىز سىلەرگە رىزىق قىلىپ بەرگەن تۈرلۈك ھالال مال-مۈلۈكلەردىن ياخشىلىق يوللىرىغا سەرپ قىلىڭلار، ئۈ كۈندە ئىنسان ئۆزىگە مەنپەئەتلىك نەرسىنى تاپىدىغان سودا-سېتىق بولمايدۇ، بەك ئېھتىياجلىق بولغاندا ئەسقاتىدىغان دوستلۇقمۇ بولمايدۇ، ئاللاھ ئۆزى رازى بولغان ۋە خالىغان كىشىگە شاپائەت قىلىش ئۈچۈن رۇخسەت بەرگەندىن باشقا، زىياننى يوق قىلىپ، پايدىنى كەلتۈرىدىغان ھېچقانداق ۋاسىتە بولمايدۇ، كاپىرلار ئاللاھ تائالاغا ئىمان ئېيتمىغانلىقى ئۈچۈن ئۇلار ھەقىقى زالىملاردۇر.

بىر ئاللاھتىن باشقا ئىبادەتكە لايىق ھېچ مەبۇد (بەرھەق) يوقتۇر، ئاللاھ ئەبەدى ھاياتتۇر. ئۇنىڭ ھاياتلىقى ئۆلۈم ۋە كەمچىللىكتىن خالى بولغان دائىمىي مۇكەممەل ھاياتتۇر. ئۇ ھەممىنى ئىدارە قىلىپ تۇرغۇچى بولۇپ، ئۆز مەخلۇقاتلىرىدىن بىھاجەتتۇر، بارلىق مەخلۇقاتلار ئاللاھنىڭ ئىدارە قىلىشى بىلەن بولۇپ، ئۇلار ھەرقانداق ئەھۋالدا ئاللاھدىن بىھاجەت بولالمايدۇ، ئاللاھ مۇكەممەل ئەبەدىي ھاياتقا ئىگە ئىدارە قىلغۇچى بولۇپ، ئۇنى مۈگە باسمايدۇ ۋە ئۇيقۇ تۇتمايدۇ، ئاسمانلاردىكى ۋە زېمىندىكى ھەممە نەرسە يەككە-يېگانە ئاللاھنىڭ مۈلكىدۇر. ئاللاھنىڭ رۇخسىتىسىز ۋە رازىلىقىسىز ھېچكىم باشقا بىرىگە شاپائەت قىلىش سالاھىيىتىگە ئىگە ئەمەس. ئاللاھ ئۇلارنىڭ قىلغان ئىشلىرىنىڭ ھەممىسىنى ۋە مۇستەقبەلدە قىلماقچى بولغان ئىشلىرىدىن تارتىپ ھەممىنى بىلىپ تۇرىدۇ. ئۇلار ئاللاھنىڭ ئىلمىدىن ئاللاھ ئۇلارغا بىلدۈرۈشنى خالىغان ۋە پەيغەمبەرلەر ئارقىلىق بىلدۈرگەن نەرسىلەردىن باشقا ھېچ نەرسىنى بىلمەيدۇ، ئاللاھنىڭ ئىلمى چەكسىزدۇر. ئاللاھنىڭ كۇرسى يەنى، ئاللاھنىڭ ئىككى پۇتىنى قويۇدىغان ئورۇن بولۇپ، ئۇنىڭ كەڭرىلىكى ۋە كاتتىلىقى ئاسمان ۋە زېمىنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئاسمان ـ زېمىننى مۇھاپىزەت قىلىش ئۇنىڭغا ئېغىر كەلمەيدۇ. ئۇ ئۆزىنىڭ قۇدرىتى ۋە غالىپلىقى بىلەن يۇقىرى مەرتىۋىلىكتۇر، پادىشاھلىقى ۋە ھۆكۈمرانلىقىدا ھەممىدىن ئۇلۇغدۇر.

ئىسلام دىنىدا ھېچ كىشىنى ئۇنىڭغا كىرىشكە زورلاش يوقتۇر، چۈنكى ئۇ ئوچۇق-ئاشكارا ھەق دىن بولغانلىقى ئۈچۈن، باشقىلارنى ئۇنىڭغا كېرىشكە زورلاشنىڭ ھاجىتى يوق، ھىدايەت گۇمراھلىقتىن روشەن ئايرىلدى، كىمكى ئاللاھنىڭ غەيرىدە چوقۇنىدىغان بارلىق شەيتانىي كۈچ ۋە تۈزۈمنى ئىنكار قىلىپ، يالغۇز بىر ئاللاھقا ئىمان ئېيتىدىكەن، ئۇ ساغلام دىندىن ئىبارەت (يەنى قىيامەت كۈنى نىجاتلىق ئۈچۈن ئۈزۈلمەيدىغان) مەھكەم تۇتقىنى مۇستەھكەم تۇتقان بولىدۇ. ئاللاھ بەندىلىرىنىڭ سۆزلىرىنى ئاڭلاپ، ئىشلىرىنى بىلىپ تۇرغۇچىدۇر، ئاللاھ ئۇلارنىڭ ئەمەللىرىگە قارىتا جازا-مۇكاپات بېرىدۇ.

ئاللاھ ئىمان ئىيتقان مۆمىنلەرنىڭ ئىگىسىدۇر، ئۇلارنى توغرا يولغا مۇۋەپپەق قىلىدۇ ۋە ياردەم بېرىدۇ، ئۇلارنى كۇفرى ۋە نادانلىقنىڭ زۇلمەتلىرىدىن ئىمان ۋە ئىلىمنىڭ يورۇقلۇقىغا چىقىرىدۇ. كاپىرلارنىڭ ئىلاھلىرى ئۇلارغا كۇپىرنى چىرايلىق كۆرسەتكەن تاغۇتلاردۇر، ئۇلارنى ئىمان ۋە ئىلىمنىڭ يورۇقلۇقىدىن كۇپىرنىڭ ۋە گۇمراھلىقنىڭ قاراڭغۇلۇقلىرىغا چىقىرىدۇ. ئەنە شۇلار ئەھلى دوزىخىدۇر، ئۇلار دوزاختا مەڭگۈ قالغۇچىلاردۇر.

ئى پەيغەمبەر! ئاللاھنىڭ بىرلىكى ۋە پەرۋەردىگارلىقى توغرىسىدا ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام بىلەن مۇنازىرىلەشكەن، ئاللاھنىڭ ئاتا قىلغان پادىشاھلىقى ئۇنى ئىبراھىم بىلەن مۇنازىرىلىشىشكە ئېلىپ كەلگەن نەمرۇدنى كۆرمىدىڭمۇ؟!، ئۆز ۋاقتىدا ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا ئاللاھنىڭ بارلىقىغا دەلىل كۆرسىتىپ: «مېنىڭ پەرۋەردىگارىم ھەممە خالايىقنى تىرىلدۈرەلەيدۇ ۋە ئۇلارنى ئۆلتۈرەلەيدۇ» دېدى. ئۇ زالىم ھەددىدىن ئېشىپ: «مەنمۇ ئۆلۈكنى تىرىلدۈرەلەيمەن، تىرىكنى ئۆلتۈرەلەيمەن، خالىغان كىشىنى ئۆلتۈرىمەن ۋە خالىغان كىشىنى ئەپۇ قىلىمەن» دېدى، ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭدىنمۇ بۈيۇكراق دەلىلنى كەلتۈرۈپ: «مەن ئىبادەت قىلىدىغان ئاللاھ ھەقىقەتەن كۈننى شەرقتىن چىقىرالايدۇ، خۇدالىق دەۋاسى قىلىدىغان بولساڭ سەن ئۇنى غەربتىن چىقىرىپ باققىن» دېدى. بۇنداق پاكىت ئالدىدا ئۇ كاپىر ئېغىز ئاچالماي قالدى، ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ دەلىلى كۈچلۈك كەلدى، ئاللاھ زالىم قەۋمنى ئۇلارنىڭ زالىملىقى ۋە ھەددىدىن ئاشقانلىقى ئۈچۈن توغرا يولغا مۇۋەپپەق قىلمايدۇ.

ياكى سەن تاملىرى ئۆرۈلۈپ، ئۆگزىلىرى يىقىلىپ ۋەيران بولغان، ئادەملىرى ھالاك بولغان، خارابە شەھەردىن ئۆتكەن كىشىنى كۆرمىدىڭمۇ؟ ئۇ ئەجەبلىنىپ: «ئاللاھ بۇ شەھەرنىڭ ئۆلگەن ئاھالىسىنى قانداق تىرىلدۈرەر؟» دېدى. ئاللاھ ئۇنى يۈز يىل ئۆلۈك ھالىتىدە تۇرغۇزۇپ ئاندىن كامالى قۇدرىتىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن تىرىلدۈردى. ئاللاھ پەرىشتە ئارقىلىق ئۇنىڭدىن: «بۇ ھالەتتە قانچىلىك تۇردۇڭ؟» دەپ سورىدى. ئۇ: «بىر كۈن ياكى بىر كۈنگە يەتمەيدىغان ۋاقىت تۇردۇم» دېدى. ئاللاھ ئېيتتى: بەلكى سەن تولۇق 100 يىل تۇردۇڭ! يېمەك- ئىچمىكىڭگە قارىغىنكى، ئۇ يېڭى ھالەتتە بۇزۇلمىغان؛ ئۆلۈك ئېشىكىڭگە قارىغىنكى ئۇنىڭ سۆڭەكلىرى چىرىپ كەتكەن، بىر-بىرىدىن ئاجرىغان بۇ سۆڭەكلەرگە گوش پەيدا قىلىپ، ئۇنىڭغا قايتا ھاياتلىق ئاتا قىلىمىز. ساڭا يۇقىرىقىدەك ئادەتتىن تاشقىرى ئىشلارنى قىلغانلىقىمىز سېنى كىشىلەرگە ئۇلارنى ئۆلگەندىن كىيىن تېرىلدۇرىدىغان قۇدرىتىمىزنىڭ دەلىلى قىلىش ئۈچۈندۇر. يۇقىرىقى ئىشلار ئۇنىڭغا ئېنىق بولغان چاغدا يەنى ئۇ روشەن مۆجىزىلەرنى كۆرگەن ۋە ئاللاھنىڭ قۇدىرتىنى بىلگەن چاغدا، ئۇ بۇنى ئېتىراپ قىلىپ: «مەن ئاللاھنىڭ ھەممە نەرسىگە قادىر ئىكەنلىكىنى بىلدىم» دېدى

ئى پەيغەمبەر! ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۆز ۋاقتىدىكى مۇنۇ سۆزىنى ئەسلە: پەرۋەردىگارىم، ئۆلۈكلەرنى قانداق تىرىلدۈرىدىغانلىقىڭنى ماڭا كۆرسەتكىن دېدى، ئاللاھ: «ئۆلۈكلەرنى تىرىلدۈرەلەيدىغانلىقىمغا ئىشەنمىدىڭمۇ؟»دېدى. ئىبراھىم: «ئىشەندىم، لېكىن كۆڭلۈمنىڭ تېخىمۇ خاتىرجەم بولۇشى ئۈچۈن كۆرۈشنى ئارزۇ قىلىمەن»دېدى، ئاللاھ ئۇنىڭغا بۇيرۇپ: «قۇشتىن تۆرتنى ئالغىن، ئۇلارنى توپلىغىن يەنى ئۇلارنى پارچىلاپ گۆشلىرى بىلەن پەيلىرىنى ئارىلاشتۇرغىن، ئاندىن ھەر بىرتاغقا ئۇلاردىن بىر بۆلۈكىنى قويغىن، ئاندىن ئۇلارنى چاقىرغىن، ئۇلارغا جان كېرىپ سېنىڭ ئالدىڭغا ئۇچقانچە كېلىدۇ. ئەي ئىبراھىم! بىلگىنكى، ئاللاھ ئۆز پادىشاھلىقىدا غالىبتۇر، ئۆزىنىڭ بۇيرۇق ۋە بەلگىلىمىلىرىدە، يارىتىشىدا ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىدۇر.

پۇل-مېلىنى ئاللاھنىڭ يولىدا سەرپ قىلغان مۆئمىنغا بېرىلىدىغان ساۋابنىڭ مىسالى: دىھقان يەرگە ئۇرۇغ سالسا ئۇنىڭدىن يەتتە باشاق چىقارغان، ھەر بىر باشاقتا يۈزدىن دان تۇتقان باشاققا ئوخشايدۇ. ئاللاھ خالىغان بەندىسىگە ھەسسىلەپ ساۋاب بېرىدۇ. ئاللاھنىڭ پەزلى، مەرھەمىتى چەكسىز ۋە كەڭرىدۇر. كىمنىڭ ئەجىر ۋە ساۋابقا ئەڭ ھەقلىق ئىكەنلىكىنى بىلگۈچىدۇر.

پۇل-ماللىرىنى ئاللاھنىڭ رازىلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭ يولىدا سەرپ قىلىدىغان، ئارقىسىدىن كىشىلەرگە بەرگەن نەرسىسىگە ئۇنىڭ ساۋابىنى بىكار قېلىۋىتىدىغان ئاغزاكى ۋە ئەمەلى ھەركىتى بىلەن مىننەت قىلمايدىغان، ئۇلارنى رەنجىتمەيدىغان كىشىلەر پەرۋەردىگارىنىڭ ھوزۇرىدا ساۋابقا ئېرىشىدۇ، ئۇلارغا قىيامەت كۈنىدە قورقۇنچ بولمايدۇ، ئۇلارغا بېرىلگەن نېئمەت كاتتا بولغانلىقى ئۈچۈن دۇنيادا يوقۇتۇپ قويغان نەرسىسىگە .قايغۇرمايدۇ

ياخشى سۆز ئارقىلىق مۆمىنلەرنىڭ دىللىرىغا خۇرسەنلىك پەيدا قىلىش، يامانلىق قىلغانلارنى كەچۈرۈش، ئەزىيەت ئېلىپ كېلىدىغان سەدىقىدىن يەنى سەدىقە قىلىپ بولۇپ، سەدىقە قېلىنغۇچىغا مىننەت قىلىشتىن ياخشىدۇر، ئاللاھ بەندىلىرىنىڭ سەدىقىسىدىن بىھاجەتتۇر، ئۇ ھەلىمدۇر يەنى ئەمرىگە خىلاپلىق قىلغانلارنى جازالاشقا ئالدىراپ كەتمەيدۇ.

ئى ئاللاھقا ئىشەنگەن ۋە ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرىگە ئەگەشكەن مۆمىنلەر! سەدىقە قىلىنغۇچىغا مىننەت قىلىپ، ئەزىيەت يەتكۈزۈش ئارقىلىق قىلغان سەدىقىلىرىڭلارنىڭ ساۋابىنى بىكار قىلىۋەتمەڭلار، بۇنداق كىشىنىڭ مىسالى: ئاللاھقا ۋە ئاخىرەتكە ئىمان ئېيتمايدىغان، جازا ۋە مۇكاپاتقا ئىشەنمەيدىغان، پۇل-مېلىنى كىشىلەرگە كۆرسىتىش ۋە ماختىنىش ئۈچۈن سەرپ قىلىدىغان كىشىنىڭ قىلمىشىغا ئوخشايدۇ. بۇنداق پۇل ـ مېلىنى باشقىلارغا كۆرسىتىش ئۈچۈن سەرپ قىلىدىغان ئادەمنىڭ مىسالى، خۇددى ئۈستىگە توپا ـ چاڭ قونۇپ قالغان، قاتتىق يامغۇردىن كېيىن يۇيۇلۇپ بۇرۇنقىدەك بولۇپ قالغان سىلىق تاشقا ئوخشايدۇ.ئاشۇنىڭغا ئوخشاش رىيا قىلغۇچىلارمۇ ئۆزلىرىنىڭ قىلغان ئەمەللىرى ۋە سەدىقىلىرىنىڭ ساۋابىنى يوق قىلىۋېتىدۇ، ئاللاھنىڭ ھوزۇرىدا ئۇنىڭدىن بىر نەرسە قالمايدۇ. ئاللاھ كاپىرلارنى ئۆزى رازى بولىدىغان، سەدىقە ۋە ئەمەللىرىدە پايدىغا ئېرىشىدىغان ئىشلارغا يېتەكلىمەيدۇ.

ماللىرىنى ئاللاھنىڭ رازىلىقىنى ئىزدەپ، ئۇنىڭ ۋەدىسىگە ئىشىنىپ ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن چىن كۆڭلىدىن چىقىرىپ سەرپ قىلغان مۆئمىنلەرنىڭ مىسالى: ئېگىزلىككە جايلاشقان، قاتتىق يامغۇردىن بەھرىمەن بولسا مېۋىسى ئىككى ھەسسە كۆپ بولىدىغان، ئەگەر قاتتىق يامغۇر ياغماستىن يەڭگىل ياققان يامغۇردىمۇ مېۋە بېرىدىغان بىر باغقا ئوخشايدۇ، شۇنىڭغا ئوخشاش ئاللاھ چىن كۆڭۈلدىن سەرپ قىلىنغان نەپىقىنى قوبۇل قىلىدۇ ۋە گەرچە ئۇ ئاز بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئەجرىنى ھەسسىلەپ بېرىدۇ. ئاللاھ قىلغان ئەمەلىڭلارنى كۆرۈپ تۇرغۇچىدۇر، ئىخلاس قىلغۇچىلار بىلەن رىيا قىلغۇچىلارنىڭ ئىشلىرى مەخپى قالمايدۇ. ئاللاھ ھەممىسىنى قىلمىشىغا .كۆرە مۇكاپاتلايدۇ

ئاراڭلاردا كىممۇ، ئۇنىڭ خورمىلىق، ئۈزۈملۈك، ئاستىدىن ئېرىقلار ئېقىپ تۇرىدىغان، مېۋىلەرنىڭ ھەممە خىللىرى بولغان بىر بېغى بولسۇن، ئۇنىڭ ئۆزى قېرىپ ئىش-ئەمگەكتىن قالغان، بالىلىرى ئىشقا يارىمايدىغان ئۇششاق بولۇپ، ئۇ كىشى ياشىنىپ، بۇ باغقا قاتتىق ئىھتىياجلىق بولغان ۋاقىتتا، بۇ باغ قارا بوران ئېلىپ كەلگەن ئوتتا كۆيۈپ كېتىشىنى ياقتۇرامدۇ؟ پۇل-ماللىرىنى كىشىلەرگە كۆز-كۆز قىلىپ سەرپ قىلغۇچىلارنىڭ ئەھۋالى مۇشۇ كىشىگە ئوخشايدۇ. ئۇ كىشى قىيامەت كۈنى ياخشىلىققا بەك ئېھتىياجلىق بولىدىغان ۋاقىتتا ئاللاھنىڭ ھوزۇرىغا ھېچقانداق ساۋابسىز كەلتۈرىلىدۇ، ئاللاھ سىلەرنىڭ ئويلىنىشىڭلار ئۈچۈن، سىلەرگە دۇنيا-ئاخىرەتتە مەنپەئەتى بولىشى ئۈچۈن ئۆزىنىڭ ئايەتلىرىنى شۇنداق گۈزەل مىسال بىلەن بايان قىلىدۇ.

ئى ئاللاھقا ئىشەنگەن ۋە ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرىگە ئەگەشكەن مۆمىنلەر! سىلەر ھالال يول بىلەن قان-تەرىڭلارنى ئىقىتىپ تاپقان مالدىن ۋە بىز سىلەرگە زېمىندىن چىقىرىپ بەرگەن ھالال ۋە پاكىزە نەرسىلەردىن ئاللاھ يولىدا سەرپ قىلىڭلار، ئۇلارنىڭ ناچارلىرىنى سەدىقە قىلىشنى مەقسەت قىلماڭلار، ئەگەر سىلەرگە بېرىلسىمۇ ئۇ نەرسىنىڭ ناچارلىقىنى يامان كۆۈپ تۇرۇپ ئالىسىلەر، ئۆزۈڭلار رازى بولمايدىغان نەرسىنى قانداقمۇ ئاللاھ ئۈچۈن رازى بولۇپ سەرپ قىلىسىلەر؟، بىلىڭلاركى، ئاللاھ بۇنداق سەدىقەڭلاردىن بىھاجەتتۇر، ئاللاھ ئۆز زاتىدا ۋە ئىش-ھەرىكەتلىرىدە .چەكسىز ھەمدۇ-سانالارغا لايىقتۇر

شەيتان سىلەرنى پۇل-مىلىڭلارنى ئاللاھ يولىدا سەدىقە قىلىش ئارقىلىق پېقىر بولۇپ قىلىشىڭلاردىن قورقۇتۇپ بېخىللىققا بۇيرۇيدۇ، گۇناھ-مەسىيەت ۋە يامان ئىشلارغاچاقىرىدۇ، ئاللاھ سىلەرگە گۇناھىڭلارنى كەچۈرۈم قىلىش، كەڭرى رىزىق بېرىش ئۈچۈن كاتتا پەزلى-رەھمىتىنى ۋەدە قىلىدۇ، ئاللاھنىڭ مەرھەمىتى كەڭرىدۇر، ئۇ بەندىلىرىنىڭ ھەممە ئەھۋالىنى بىلىپ تۇرغۇچىدۇر.

ئاللاھ ئۆزىنىڭ بەندىلىرىدىن خالىغان كىشىگە ياخشى ئىشقا يىتەكلەيدىغان ۋە توغرا سۆز قىلىدىغان ھېكمەتنى ئاتا قىلىدۇ، بۇنداق ھېكمەت ئاتا قىلىنغان كىشى كۆپ ياخشىلىققا ئېرىشكەن بولىدۇ، ئاللاھنىڭ ئايەتلىرىدىن پەقەت ئاللاھنىڭ ھىدايىتى بىلەن توغرا يول تاپقان، ئىمان نۇرى قەلبىنى يورۇتقان، كامالىي ئەقىل ئىگىلىرىلا ۋەز-نەسىھەت ئالىدۇ.

ئاللاھنىڭ رازىلىقىنى ئىزدەپ ياخشىلىقتىن ئاز بولسۇن ياكى كۆپ بولسۇن نېمىنى خەير-ئىھسان قىلساڭلار ياكى نەپلە ئىبادەتلەرنى داۋام قىلساڭلار، ئاللاھ ئۇ ئىشنىڭ ھەممىسىنى بىلىپ تۇرىدۇ، شۇنداقلا ئۇنىڭدىن ھېچ نەرسىنى زايە قىلىۋەتمەيدۇ، سىلەرنى ئەڭ كاتتا ساۋاب بىلەن مۇكاپاتلايدۇ. ئادا قىلىشقا تىگىشلىك بولغان مەجبۇرىيەتلەرنى چەكلىگەن ياكى ئاللاھنىڭ بەلگىلىمىسىدىن ھالقىغان زالىملارغا، قىيامەت كۈنى ئاللاھنىڭ ئازابىدىن مۇداپىئە قىلىدىغان مەدەتكار بولمايدۇ.

قىلماقچى بولغان سەدىقىنى ئاشكارا بەرسەڭلار، قىلغان سەدىقەڭلار ياخشى بولىدۇ، ئەگەر ئۇنى كەمبەغەللەرگە مەخپى ھالدا بەرسەڭلار، بۇ ئاشكارا بەرگەندىن تېخىمۇ ياخشى، چۈنكى سەدىقىنى مەخپى بېرىش سەمىمىيەتكە ئەڭ يېقىندۇر، سەمىمى كىشىلەرنىڭ قىلغان سەدىقىسى ئۇلارنىڭ خاتالىقلىرىنى يوشۇرۇپ، گۇناھىنىڭ مەغپىرەت بولىشىغا سەۋەب بولىدۇ، ئاللاھ سىلەرنىڭ قىلغان ئەمەلىڭلاردىن خەۋەرداردۇر، سىلەرنىڭ .ئىشىڭلاردىن ھېچ نەرسە ئاللاھقا مەخپى قالمايدۇ

ئى پەيغەمبەر! ئۇلارنى ھەقكە بويسۇندۇرۇش ۋە ھەقنى قوبۇل قىلىش ئۈچۈن توغرا يولغا ھىدايەت قىلىش سېنىڭ مەسئۇلىيىتىڭ ئەمەس، سېنىڭ ۋەزىپەڭ ئۇلارغا ھەقنى تونۇتۇش ۋە ھەق يولغا باشلاپ قويۇشتىن ئىبارەتتۇر. ھەقكە مۇۋەپپەق قىلىش ۋە ھىدايەت قىلىش ئاللاھنىڭ ئىلكىدىدۇر، ئاللاھ خالىغان كىشىنى ھەقكە ھىدايەت قىلىدۇ. مېلىڭلاردىن نېمىنى خەير ـ ئېھسان قىلماڭلار، ئۇ ئۆزەڭلارنىڭ پايدىسى ئۈچۈندۇر، چۈنكى ئاللاھ ئۇنىڭدىن بىھاجەتتۇر، خەير ـ ئېھسانىڭلار ئۈچۈن ئاللاھنىڭ رازىلىقىدىن باشقىنى كۆزدە تۇتماڭلار. ھەقىقى مۆئمىن پەقەت ئاللاھنىڭ رازىلىقىنى تەلەپ قىلىپ خەير-ئېھسان قىلىدۇ، مېلىڭلاردىن ئاز بولسۇن ياكى كۆپ بولسۇن نېمىنى خەير ـ ئېھسان قىلماڭلار، سىلەرگە ئۇنىڭ ساۋابى تولۇق بېرىلىدۇ، ئاللاھ ھېچ كىشىگە زۇلۇم قىلمايدۇ.

تىرىكچىلىك قىلىش سەۋەبلىك ئاللاھ يولىدا جىھاد قىلىشتىن چەكلىنىپ قالغان يوقسۇللارغا خەير-ئېھسان قىلىنىشى كېرەك، ئەھۋالنى ئۇقمىغانلار، ئۇلارنىڭ نەرسە تىلىمىگەنلىكلىرىگە قاراپ، ئۇلارنى باي دەپ گۇمان قىلىدۇ، ئۇلارغا سىنچىلاپ قارىغاندا ئۇلارنىڭ كىيىم-كىچەك ۋە سېرتقى كۆرۈنىشىدىن ھاجەتمەن ئىكەنلىكى بىلىنىپ تۇرىدۇ، ئۇلار باشقا كەمبەغەللەرگە ئوخشاش كىشىلەرگە چاپلىشىۋېلىپ تىلەمچىلىك قىلمايدۇ، مېلىڭلاردىن نېمىنى خەير ـ ئېھسان قىلماڭلار، ئاللاھ ھەقىقەتەن ئۇنى بىلگۈچىدۇر، شۇنىڭغا ئاساسەن سىلەرگە كاتتا مۇكاپات بېرىدۇ

ماللىرىنى ئاللاھنىڭ رازىلىقىنى تەلەپ قىلىپ كېچە ـ كۈندۈز ھەممە ۋاقىت، يوشۇرۇن ۋە ئاشكارا يوسۇندا رىيا قىلماستىن ۋە باشقىلارغا كۆز-كۆز قىلماستىن خەير ـ ئېھسان قىلىدىغانلار ئۈچۈن قىيامەت كۈنى پەرۋەردىگارىنىڭ دەرگاھىدا ساۋاب تاپىدۇ. ئۇلارغا ئاللاھ تائالا تەرىپىدىن بېرىلگەن پەزلى-نېئمەت بىلەن ئاخىرەتتە قورقۇنچ يوقتۇر. دۇنيادا يوقۇتۇپ قويغان نەرسىلىرگە غەم-ئەندىشە قىلمايدۇ.

جازانە، ئۆسۈم بىلەن مۇئامىلە قىلىدىغان ئادەملەر قىيامەت كۈنى گۆرلىرىدىن جىن چېپىلىپ قالغان ساراڭ ئادەملەردەك قوپىدۇ. بۇ شۇنىڭ ئۈچۈنكى، ئۇلار ئاللاھ ھارام قىلغان جازانىنى ھالال بىلىپ، ئاللاھ ھالال قىلغان سودا ـ سېتىق بىلەن جازانىنىڭ ئارىسىنى ئايرىماي، سودا-سېتىقمۇ جازانىغا ئوخشاش، ھەر بىرى مالنى زىيادە قىلىش ۋە مەنپەئەت ئىلىشتا تۈرتكىلىك رول ئوينايدۇ، دېدى. ئاللاھ ئۇلارنىڭ توغرا بولمىغان قىياسى ۋە يالغانچىلىقلىرىغا رەددىيە بېرىپ، سودىنىڭ ئومۇمغا ۋە شەخسلەرگە پايدىسى بولغانلىقى ئۈچۈن ھالال ئىكەنلىكىنى، جازانىنىڭ بولسا زۇلۇم قىلىپ، بەدەلسىز باتىل يول ئارقىلىق كىشىلەرنىڭ مال-مۈلكىنى يېيىش ئىكەنلىكىنى بايان قىلدى، كىمكى پەرۋەردىگارى تەرىپىدىن ۋەز ـ نەسىھەت كەلگەندىن كېيىن يەنى جازانە مەنئى قىلىنغاندىن كېيىن ئۇنىڭدىن يانسا، بۇرۇن ئالغىنى ئۆزىنىڭ بولىدۇ، گۇناھ بولمايدۇ، ئۇنىڭ ئىشى ئاللاھقا تاپشۇرۇلىدۇ، ئاللاھ تەرىپىدىن جازانىدىن چەكلەش توغرىسىدىكى چەكلىمە كەلگەن ۋە ھۆججەت تۇرغۇزۇلغاندىن كېيىن قايتا جازانە قىلغانلار ئەھلى دوزاخ بولۇپ، دوزاختا مەڭگۈ قالىدۇ، دوزاختا مەڭگۈ قالىدۇ دېگەندىن مەقسەت: ئۇلار جازانىنى ھالال دەپ ئېتىقاد قىلغان، ياكى بۇنىڭدىن ئۇلارنىڭ ئۇزۇن ۋاقىت دوزاختا تۇرۇپ قالىدىغانلىقى كۆزدە تۇتىلىدۇ، چۈنكى دوزاختا مەڭگۈ قىلىش دېگەن كاپىرلار ئۈچۈن .بولىدۇ، ئەمما ئەھلى تەۋھىد دوزاختا مەڭگۈ قالمايدۇ

ئاللاھ جازانە قىلغان مالنى ھالاك قىلىدۇ ۋە ساھىبىنىڭ قولىدىن ئىلىپ قويىدۇ، ياكى ئەمەلىيەتتە ھالاك قىلىدۇ ياكى مەنىۋىي تەرەپتىن ئۇنىڭ بەرىكىتىنى تارتىۋېتىدۇ، سەدىقە مالنىڭ بەرىكىتىنى زىيادە قىلىدۇ، ساۋابىنى كۆپەيتىپ ئۆستۈرىدۇ، بىر ياخشىلىق ئۆزىنىڭ ئون باراۋىرىدىن يەتتە يۈز ھەتتا ئۇنىڭدىن زىيادە بولىدۇ، سەدىقە قىلغۇچىنىڭ ماللىرىغا بەرىكەت بېرىلىدۇ، ئاللاھ تائالا گۇناھ-مەسىيەتتە ھەددىدىن ئاشقۇچى، چەكلەنگەن-ھارام نەرسىنى ھالال دەپ قارىغۇچى ھەرقانداق گەردەنكەش كاپىرنى ياقتۇرمايدۇ

ئاللاھقا ئىشەنگەن، ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرىگە ئەگەشكەن، ياخشى ئەمەللەرنى قىلغان، نامازنى ئاللاھ يولغا قويغان بويىچە تولۇق ئادا قىلغان، ماللىرىنىڭ زاكىتىنى مۇستەھىق بولغان كىشىلەرگە بەرگەنلەر پەرۋەردىگارىنىڭ دەرگاھىدا چوڭ ساۋابقا ئېرىشىدۇ، ئۇلارغا ئاخىرەتتە قورقۇنچ يوقتۇر، دۇنيادا يوقۇتۇپ قويغان نەرسىلەرگە غەم-ئەندىشە قىلمايدۇ

ئى ئاللاھغا ئىشەنگەن، ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرىگە ئەگەشكەن، ئاللاھنىڭ بۇيرىقىغا بويسۇنۇپ، چەكلىمىلىرىدىن يېنىش ئارقىلىق ئاللاھتىن قورققان كىشىلەر! ئەگەر سىلەر ئاللاھقا ھەقىقى ئىشەنسەڭلار ۋە جازانىدىن توسقان چەكلىمىسىگە ئەمەل قىلساڭلار، سىلەرنىڭ ماللىرىڭلاردىن كىشىلەرنىڭ زىممىسىدە قېلىپ قالغان جازانىنى تەلەپ قىلماڭلار.

ئەگەر سىلەر بۇيرۇلغان ئىشنى قىلمىساڭلار، بىلىڭلاركى! ئاللاھ ۋە ئۇنىڭ رەسۇلىغا ئۇرۇش ئاچقان بولىسىلەر، ئەگەر جازانىنى تەرك قىلىش بىلەن ئاللاھغا تەۋبە قىلساڭلار، سىلەرنىڭ قەرز بەرگەن سەرمايەڭلار ئۆزۈڭلارغا قايتىدۇ، ئەسلى سەرمايىدىن ئارتۇق ئىلىش بىلەن باشقىلارنى زىيان تارتقۇزمايسىلەر ۋە سىلەرمۇ ئەسلى سەرمايىنى كىمەيتىۋېتىش بىلەن زىيان تارتمايسىلەر

ئەگەر سىلەر قەرز بەرگەن مالنى تەلەپ قىلىدىغان كىشىنىڭ قولى قىسقا بولۇپ قەرزنى ئادا قىلغۇدەك بىر نەرسە تاپالمىسا، ئۇنىڭ ئەھۋالى ياخشىلىنىپ، قەرزنى ئادا قىلغۇدەك بىر نەرسە تاپقۇچە كۈتۈڭلار، ئەگەر قەرزداردىن ئالىدىغان قەرزنى تەلەپ قىلماي سەدىقە قىلىۋەتسەڭلار ياكى قەرزنىڭ بەزىسىنى ئەپۇ قىلىۋەتسەڭلەر، بۇ ئىشنىڭ ئاللاھ ھوزۇرىدىكى پەزىلىتىنى بىلسەڭلار بۇ سىلەر ئۈچۈن ياخشىدۇر.

ھەممىڭلار ئاللاھنىڭ تەرىپىگە قايتىدىغان، ئاللاھنىڭ ھوزۇرىدا تۇرىدىغان كۈننىڭ ئازابىدىن قورقۇڭلار، ئاندىن ئۇ كۈندە ھەر كىشى قىلغان ياخشى-يامان ئەمىلىنىڭ نەتىجىسىنى تولۇق كۆرىدۇ، ئۇلار قىلغان ياخشىلىقىنىڭ ساۋابىنى كىمەيتىۋېتىش ۋە قىلغان يامانلىقىنىڭ جازاسىنى زىيادە قىلىۋېتىش بىلەن زۇلۇم قىلىنمايدۇ.

ئى ئاللاھقا ئىشەنگەن ۋە ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرىگە ئەگەشكەن مۆئمىنلەر! مۇددەت بەلگىلەپ ئۆزئارا قەرز بېرىشسەڭلار، ئۇنى ھۆججەت قىلىپ يېزىپ قويۇڭلار، ئاراڭلاردىكى خەت بىلىدىغان كىشى ئۇنى كەم-زىيادە قىلماي، شەرىئەتكە مۇۋاپىق ھالدا ئادىللىق بىلەن يازسۇن، خەت بىلىدىغان كىشى ئاللاھ ئۇنىڭغا بىلدۈرگەندەك توغرىلىق بىلەن يېزىشىنى رەت قىلمىسۇن، زىممىسىدە باشقىلارنىڭ ھەققى بولغان ئادەم يازىدىغان كىشىگە ئېيتىپ بەرسۇن، بۇ، ئۇ كىشى ئۈچۈن زىممىسىدىكى قەرزنى ئېتىراپ قىلىش بولىدۇ، قەرزدار پەرۋەردىگارى ئاللاھتىن قورقسۇن، قەرز ئالغان نەرسىدىن مىقداردا، تۈرىدە ۋە قانداق ئادا قىلىشتا ھېچنېمىنى كېمەيتىۋەتمىسۇن، ئەگەر قەرز ئالغۇچى ئادەم ئەخمەق گالۋاڭ، ئەقىلسىز، ئىسراپخور ياكى ئاجىز كىچىك بالا ياكى بەك ياشانغان، ياكى گەپ قىلالماسلىقى، گاچىلىقى، كېكەچلىكى تۈپەيلىدىن ئۆزى ئېيتىپ بېرەلمىسە، ئۇنىڭ ئىشلىرىنى باشقۇرغۇچى ئادەم ئادىللىق بىلەن ئېيتىپ بەرسۇن، سىلەر ئەقىللىق ۋە ئادىل ئىككى ئەركىشىنى گۇۋاھلىققا تەكلىپ قىلىڭلار، ئەگەر ئىككى ئەر كىشى يوق بولسا، سىلەر ئادالىتىگە، دىيانىتىگە رازى بولىدىغان كىشىلەردىن بىر ئەر، ئىككى ئايالنى گۇۋاھلىققا تەكلىپ قىلىڭلار، بۇ ئىككى ئايالنىڭ بىرسى ئۇنتۇپ قالسا، ئىككىنچىسى ئېسىگە سالىدۇ. گۇۋاھچىلار گۇۋاھلىققا چاقىرىلغان ۋاقتىدا گۇۋاھ بولۇشتىن باش تارتمىسۇن. قەرز مەيلى ئاز بولسۇن، مەيلى كۆپ بولسۇن، ئۇنى قايتۇرۇش ۋاقتى بىلەن قوشۇپ يېزىشتىن ئېرىنمەڭلار. ئاللاھنىڭ نەزىرىدە قەرزنى يېزىپ قويۇش بۇ ئەڭ ئادىللىق ۋە ئەڭ ئىسپاتلىقتۇر گۇۋاھلىقنىڭ ئۇنتۇلماسلىقىنى ئەڭ ئىسپاتلىغۇچىدۇر، قەرزنىڭ تۈرى، مىقدارى ۋە مۇددىتى توغرىسىدا گۇمانلانماسلىقىڭلارغا ئەڭ يېقىندۇر، لېكىن ئاراڭلاردا قولمۇ قول قىلىشقان سودىدا ھۆججەت يازمىساڭلارمۇ ھېچ گۇناھ بولمايدۇ. ئۆزئارا سودا قىلىشقان ۋاقتىڭلاردا تالاش-تارتىشنىڭ سەۋەپلىرىنى چەكلەش ئۈچۈن گۇۋاھچى تەكلىپ قىلىڭلار، پۈتۈكچىگىمۇ، گۇۋاھچىغىمۇ زىيان يەتكۈزۈلمىسۇن، پۈتۈكچىلىك ۋە گۇۋاھچىلىققا تەلەپ قىلىنغان كىشىلەرگە زىيان يەتكۈزۈش توغرا بولمايدۇ، ئەگەر زىيان يەتكۈزسەڭلار ئاللاھنىڭ تائىتىدىن چىقىپ گۇناھ ئۆتكۈزگەن بولىسىلەر. ئى مۆمىنلەر! ئاللاھنىڭ ئەمرىگە ۋە چەكلىگىنىگە مۇخالىپەتچىلىك قىلىشتىن ساقلىنىڭلار، ئاللاھ سىلەرگە ئۈگىتىدۇ يەنى سىلەرگە ئىككىلا دۇنيادا پايدىلىق بولغان ئىلىمنى بېرىدۇ، ئاللاھ ھەممە نەرسىنى بىلگۈچىدۇر، ھېچ نەرسە ئۇنىڭ بىلىشىدىن مەخپى قالمايدۇ

ئەگەر سىلەر سەپەر ئۈستىدە بولۇپ، سىلەرگە قەرز ھۆججىتى يېزىپ بېرىدىغانغا خەت يازالايدىغان ئادەمنى تاپالمىساڭلار، بۇ چاغدا قەرز ھۆججىتى يېزىپ بېرىشنىڭ ئورنىغا گۆرۈ قويىدىغان نەرسىنى تاپشۇرساڭلار ئۇنى ھەق ئىگىسى تاپشۇرۇپ ئالسا بولىدۇ، بۇ قەرز ئالغان كىشى قەرزنى تاپشۇرغانغا قەدەر ئۇ كىشىنىڭ ھەققىگە كاپالەت بولىدۇ، ئاراڭلاردا بىر-بىرىڭلارغا ئىشىنىپ ئامانەت قويۇلسا، ئۇ چاغدا ئامانەتنى ئالغۇچى ئادەم ئامانەتنى تاپشۇرسۇن يەنى قەرز بەرگۈچى قەرز ئالغۇچىغا ئىشىنىپ ئۇنىڭدىن بىر نەرسىنى گۆرۈ ئالمىسا، قەرزدار قەرزنى دېيىشكەن ۋاقتىدا قايتۇرسۇن، قەرزدار ئامانەتكە رىئايە قىلىشتا پەرۋەردىگارىدىن قورقسۇن. قەرزدىن ھېچ نەرسىنى ئىنكار قىلمىسۇن، ئەگەر ئىنكار قىلىدىكەن، مۇئامىلىگە ھازىر بولغان كىشى گۇۋاھلىقنى ئادا قىلسۇن، گۇۋاھلىقنى يوشۇرۇش توغرا بولمايدۇ، كىمكى ئۇنى يوشۇرىدىكەن، ھەقىقەتەن ئۇنىڭ قەلبى پاسىق قەلبدۇر. ئاللاھ قىلمىشىڭلارنى تامامەن بىلگۈچىدۇر، ھېچ نەرسە ئۇنىڭ بىلىشىدىن مەخپى قالمايدۇ، ئەمەللىرىڭلارغا كۆرە جازا ۋە مۇكاپاتلايدۇ.

ئاسمانلاردىكى، زېمىندىكى شەيئىلەر يارىتىش جەھەتتىن بولسۇن، ئىگىدارچىلىق قىلىش جەھەتتىن بولسۇن، تەسەررۇپ قىلىش جەھەتتىن بولسۇن يالغۇز بىر ئاللاھنىڭ ئىلكىدىدۇر. دىلىڭلاردىكى يامانلىقنى مەيلى ئاشكارا قىلىڭلار، مەيلى يوشۇرۇڭلار، ئۇنى ئاللاھ بىلىدۇ، ئۇنىڭ ئۈچۈن ئاللاھ سىلەردىن ھېساب ئالىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن ئاللاھ ئۆزىنىڭ پەزلى-رەھمىتى بىلەن خالىغان كىشىگە مەغپىرەت قىلىدۇ، ئادالىتى ۋە ھېكمىتى بىلەن خالىغان كىشىگە ئازاب قىلىدۇ. ئاللاھ ھەممە نەرسىگە قادىردۇر.