Al-Hajj 22:78

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ اي مؤمنان! ركوع كنيد، و سجده بريد و پروردگارتان را عبادت كنيد، و كار نيك انجام دهيد تا رستگار شويد. وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِّلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمينَ مِن قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاء عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلَاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ و در راه خدا جها كنيد، آنگونه كه شايستة جهاد در راه اوست. او شما را برگزيده، و در دين كارهاي دشوار و سنگين را بر دوش شما نگذاشته است. آيين پدرتان ابراهيم را [براي شما تشريع كرده است]، او شما را پيش از اين مسلمان نام نهاده است، تا پيامبر بر شما گواه باشد و [شما نيز] بر مردم گواه باشيد، پس نماز را بر پاي داريد و زكات مال را پرداخت كنيد، و به خدا تمسك نماييد كه او يار و سرپرست شما است. چه سرور و ياور نيك، و چه مددكار و كمك كنندة خوبي است!

(77) خداوند بندگان مومن خویش را به برپا داشتن نماز فرا می‌خواند، و رکوع و سجده را به طور ویژه بیان کرد؛ چرا که دارای فضیلت، و رکن نماز می‌باشند. و بندگانش را به پرستش خویش دستور داد که پرستشِ او، روشنی‌بخشِ چشمان و تسلّی دهندۀ دل‌های غمگین است، و می‌فرماید: او پروردگارِ بندگان است، و بر آنها احسان می‌نماید، و این اقتضا می‌کند که عبادت را خالصانه برای او انجام دهند، و آنها را به ‌طور عموم به کار خوب و نیک فرمان داد. و خداوند رستگاری را، به ‌انجامِ این کارها منوط کرد و فرمود: (﴿لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ﴾) تا رستگار شوید؛ یعنی تا به امر مطلوب و مورد علاقه دست یازید، و از امر ناگوار و ترسناک نجات یابید. پس به جز اخلاص در پرستشِ آفریننده، و تلاش در رساندنِ فایده به بندگان، راهی برای رستگاری وجود ندارد؛ و هر کس به این فهم توفیق یابد، او به اوج سعادت و رستگاری و موفقیت دست یافته است.

(78) (﴿وَجَٰهِدُواۡ فِي ٱللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِۦ﴾) و در راه خدا جهاد کنید، آن‌گونه که شایستۀ جهاد در راه اوست. و جهاد به معنیِ بذل نهایت توانایی و تلاش برای رسیدن به هدف است. پس جهاد در راه خدا آن‌گونه که شایستۀ جهاد در راه اوست؛ یعنی انجام دادنِ کاملِ دستور خدا، و دعوت نمودن مردم به راه او -به هر وسیله‌ای که انسان را به خدا می‌رساند- از قبیل: اندرز گفتن، تعلیم، جنگ، گفتگو، توسل به زور، وعظ و غیره. (﴿هُوَ ٱجۡتَبَىٰكُمۡ﴾) او شما را ـ‌ای گروه مسلمانان‌ـ از میان مردم برگزیده، و دین را برای شما انتخاب نموده، و آن را برایتان پسندیده، و بهترین کتاب‌ها و بهترین پیامبران را برایتان انتخاب نموده است. پس در مقابل این عطیه و بخشش، آن‌گونه که شایسته است در راه خدا جهاد کنید. و از آنجا که شاید کسی گمان ببرد فرمودۀ الهی: (﴿وَجَٰهِدُواۡ فِي ٱللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِۦ﴾) از باب مکلف کردن انسان به چیزی است که طاقت آن را ندارد، یا از باب مکلف کردن انسان به چیزی است که انجام آن بر او دشوار و سنگین می‌باشد، برای اینکه چنین توهّم و گمانی پیش نیاید، فرمود: (﴿وَمَا جَعَلَ عَلَيۡكُمۡ فِي ٱلدِّينِ مِنۡ حَرَجٖ﴾) و در دین، هیچ کار دشوار و سنگینی را بردوش شما نگذشته است؛ یعنی دین را پر مشقت و سخت نکرده، بلکه آن را بسیار آسان و ساده گردانده، و جز به آنچه که برای انسان آسان است و در انجام آن احساس سنگینی و دشواری نمی‌کند، دستور نداده است. و هر گاه اسبابی پیش بیاید که ایجاب کند امورات دین تخفیف یابد و آسان‌تر شود، یا آن را کاملاً ساقط نموده، و یا آن را سبک‌تر کرده است. و از این آیه یک قاعدۀ شرعی استنباط می‌شود، و آن این است که مشقت، آسانی را می‌طلبد؛ و به هنگام ضرورت، انجام امور ممنوع جایز خواهد بود. پس بسیاری از احکام فرعی که در کتاب‌های احکام معروف‌اند، در این قاعده داخل می‌باشند. (﴿مِّلَّةَ أَبِيكُمۡ إِبۡرَٰهِيمَ﴾) آیین و اوامری که ذکر شد، آیین پدرتان ابراهیم است که همواره بر آن بود. پس شما نیز بدان پایبند باشید، و به آن چنگ بزنید. (﴿هُوَ سَمَّىٰكُمُ ٱلۡمُسۡلِمِينَ﴾) او قبلاً شما را مسلمان نامیده است؛ یعنی پیش از این و در کتاب‌های گذشته معروف و مشهور است که ابراهیم شما را مسلمان نامیده است. (﴿وَفِي هَٰذَا﴾) و در این کتاب و در این شریعت نیز مسلمان نامیده شده‌اید؛ یعنی در گذشته و حال همواره نامتان همین بوده است. (﴿لِيَكُونَ ٱلرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيۡكُمۡ﴾) تا این پیامبر بر اعمال خوب و بدتان بر شما گواه باشد، (﴿وَتَكُونُواۡ شُهَدَآءَ عَلَى ٱلنَّاسِ﴾) و شما هم گواهانِ بر مردم باشید، چون شما بهترین امت هستید که از میان مردم سر برآورده‌اید؛ امتی میانه و عادل و برگزیده هستید، و برای پیامبران گواهی می‌دهید که آنها پیام الهی را به ملت‌های خود رسانده‌اند، و بر ملت‌ها گواهی می‌دهید که پیامبرانشان پیام خدا را به آنها رسانده‌اند، و براساس آنچه که خداوند در کتابش، شما را از آن آگاه کرده است، این گواهی را می‌دهید. (﴿فَأَقِيمُواۡ ٱلصَّلَوٰةَ﴾) پس نماز را با همۀ ارکان و شرایط و حدود و لوازماتش برپا دارید. (﴿وَءَاتُواۡ ٱلزَّكَوٰةَ﴾) وزکات اموالتان را -که بر شما فرض است- به مستحقان بپردازید، تا با این کار، سپاس خداوند ‌را- به خاطر نعمت‌هایی که به شما داده است- به جای آورید. (﴿وَٱعۡتَصِمُواۡ بِٱللَّهِ﴾) و به خدا چنگ زنید. یعنی به او پناه ببرید، و در این راه بر او توکل کنید، و هرگز بر قدرت و حرکت خود تکیه ننمایید. (﴿هُوَ مَوۡلَىٰكُمۡ﴾) او، یاور و سرپرستِ شما و اموراتِ شماست. پس به تدبیر شئون شما می‌پردازد، و به بهترین وجه امورات شما را می‌گرداند. (﴿فَنِعۡمَ ٱلۡمَوۡلَىٰ﴾) چه یاور و سرور نیک، و چه مددکار و کمک کنندۀ خوبی است! یعنی خداوند، بهترین یاور است برای کسی که او را یاری کند، و چنین کسی حتماً به هدفش می‌رسد. (﴿وَنِعۡمَ ٱلنَّصِيرُ﴾) و خدا هر کس را یاری کند، او بهترین یاری کننده و مددکار است، و هر امر ناگواری را از او دور می‌نماید.

* * *