Аль-Хаджж

يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ اي مردم! از پروردگارتان بترسيد، بي‌گمان زلزلة قيامت چيز بزرگي است. يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى وَمَا هُم بِسُكَارَى وَلَكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ. روزي كه آن را ببينيد، هر شيردهي از آن كه شيرش مي‌دهد غافل مي‌شود، و هر [مادر] بارداري سقط جنين مي‌كند، و مردم را مست مي‌بيني حال آنكه مست نيستند، بلكه عذاب خدا بسيار سخت است.

(1) خداوند همۀ مردم را مورد خطاب قرار می‌دهد که از پروردگارشان -که نعمت‌های ظاهری و باطنی به آنها بخشیده است- بترسند. پس شایسته است آنها با دوری از شرک و گناه و نافرمانی، از خدا بترسند؛ و تا جایی که می‌توانند، از فرمان‌های او اطاعت کنند. سپس آنچه را که آنها را به پرهیزگاری وا می‌دارد، بیان نمود، و آن خبردادن از وحشت‌های قیامت است. و آنان را به تقوی و پرهیزگاری سفارش نمود، پس فرمود: (﴿إِنَّ زَلۡزَلَةَ ٱلسَّاعَةِ شَيۡءٌ عَظِيمٞ﴾) بی‌گمان زلزلۀ روز قیامت، حادثۀ بزرگی است که به اندازه و عمق آن نمی‌توان پی برد. چون وقتی قیامت برپا می‌شود، زمین به لرزه می‌افتد و تکان می‌خورد، و کوه‌ها از جا کنده ‌شده و تکه تکه گشته و به توده‌ای از شن تبدیل می‌شوند، سپس غبار شده و به هوا می‌روند. در آن روز، مردم به سه گروه تقسیم می‌شوند. پس در آن وقت، آسمان می‌شکافد، و خورشید و ماه در هم پیچیده می‌شود، و ستارگان پراکنده می‌گردند، و پریشانی و اضطراب شدیدی که دل‌ها را از جا می‌کند، بر دل‌ها مستولی می‌شود، و کودکان از شدت آن پیر می‌شوند، و چیزهای سخت از هیبت آن ذوب می‌شوند. بنابراین فرمود:

(2) (﴿يَوۡمَ تَرَوۡنَهَا تَذۡهَلُ كُلُّ مُرۡضِعَةٍ عَمَّآ أَرۡضَعَتۡ﴾) روزی که زلزلۀ قیامت را می‌بینید، آنچنان هول و هراس سراپای مردمان را فرا می‌گیرد که همۀ زنان شیردهی که پستان به دهان طفل شیرخوار خود نهاده‌اند، کودک خویش را رها می‌کنند، با اینکه مادر به شدت کودکش را دوست دارد، به خصوص در این حالت که او در آن به سر می‌برد. (﴿وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمۡلٍ حَمۡلَهَا﴾) و از شدت وحشت و هراسِ آن روز، همۀ بارداران سقط جنین می‌نمایند. (﴿وَتَرَى ٱلنَّاسَ سُكَٰرَىٰ وَمَا هُم بِسُكَٰرَىٰ﴾) و مردمان را مست می‌بینی، ولی آنان مست نیستند؛ یعنی تو ای بیننده! آنان را چنان می‌پنداری که انگار شراب خورده و مست هستند، حال آنکه مست نیستند، (﴿وَلَٰكِنَّ عَذَابَ ٱللَّهِ شَدِيدٞ﴾) بلکه عذاب خدا بسیار سخت است، بنابراین عقل‌هایشان پریده؛ و دل‌هایشان ازجا برکنده شده و به گلو رسیده ‌است؛ و چشم‌ها به بالا دوخته شده، و بسته نمی‌شوند؛ و در این روز پدران برای فرزندان کاری نمی‌کنند؛ و فرزندان نیز نمی‌توانند برای پدرانشان کاری بکنند. و در این روز ﴿يَوۡمَ يَفِرُّ ٱلۡمَرۡءُ مِنۡ أَخِيهِ وَأُمِّهِۦ وَأَبِيهِ وَصَٰحِبَتِهِۦ وَبَنِيهِ لِكُلِّ ٱمۡرِيٕٖ مِّنۡهُمۡ يَوۡمَئِذٖ شَأۡنٞ يُغۡنِيهِ﴾ انسان از برادر و مادر و پدر و همسر و فرزندانش می‌گریزد. و هر کس درآن روز به خودش مشغول است. و در چنین روزی ﴿يَعَضُّ ٱلظَّالِمُ عَلَىٰ يَدَيۡهِ يَقُولُ يَٰلَيۡتَنِي ٱتَّخَذۡتُ مَعَ ٱلرَّسُولِ سَبِيلٗا يَٰوَيۡلَتَىٰ لَيۡتَنِي لَمۡ أَتَّخِذۡ فُلَانًا خَلِيلٗا﴾ ستمگر انگشتانش را گاز می‌گیرد و می‌گوید: کاش راه پیامبر را در پیش می‌گرفتم، ای وای بر من! کاش فلانی را دوست خود قرار نمی‌دادم. و در آن وقت، چهره‌هایی سفید، و چهره‌هایی سیاه می‌شوند. و ترازوهایی که با آن کارهای خوب و بد -حتی اگر به اندازۀ ذره‌ای هم باشند- وزن می‌شوند، نصب شده؛ و نامه‌های اعمال گشوده می‌شوند، و همۀ اعمال و اقوال و نیت‌های کوچک و بزرگ، حاضر و نمایان می‌گردند؛ و پل صراط روی جهنم نصب می‌شود؛ و بهشت برای پرهیزگاران نزدیک می‌گردد. و ﴿إِذَا رَأَتۡهُم مِّن مَّكَانِۢ بَعِيدٖ سَمِعُواۡ لَهَا تَغَيُّظٗا وَزَفِيرٗا وَإِذَآ أُلۡقُواۡ مِنۡهَا مَكَانٗا ضَيِّقٗا مُّقَرَّنِينَ دَعَوۡاۡ هُنَالِكَ ثُبُورٗا﴾ جهنم برای گمراهان آشکار گردانده می‌شود. و چون جهنم از دور آنها را ببیند، غرّش و صدای آن را می‌شنوند. و وقتی دست و پا بسته در جای تنگی از آن انداخته شوند، برای نابودشدن و از بین رفتن خود دعا می‌نمایند. و به آنان گفته می‌شود:﴿لَّا تَدۡعُواۡ ٱلۡيَوۡمَ ثُبُورٗا وَٰحِدٗا وَٱدۡعُواۡ ثُبُورٗا كَثِيرٗا﴾ امروز یک بار واویلا سر ندهید، بلکه واویلاهای زیادی بگویید. و وقتی پروردگارشان را ندا می‌زنند تا آنها را از آن بیرون آورد، می‌فرماید:﴿ٱخۡسَ‍ُٔواۡ فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ﴾ بتمرگید در آن و سخن نگویید. خداوند مهربان و بخشاینده بر آنها خشم گرفته و عذاب دردناکی را برآنها مستولی کرده است، و از هر خیر و خوبی ناامید می‌شوند، و همۀ اعمال خود را می‌بینند و کوچک‌ترین چیزی از آن ناپدید نمی‌شود. از طرفی پرهیزگاران در باغ‌های بهشت شاد و مسرور به ‌سر می‌برند و در انواع لذت‌ها و شادی‌ها بهره‌مند می‌شوند، و در میان نعمت‌های دلخواهشان جاودانه می‌مانند. پس برای عاقلی که می‌داند چنین روزی را در پیش دارد، شایسته است برای آن روز آمادگی داشته باشد، و آرزوهای دنیایی او را غافل نکند. پس عمل صالح را ترک ننماید، و پرهیزگاری و تقوای الهی را شعار خود قرار دهد، و ترس از خداوند را لباس خویش گرداند، و محبت الهی و ذکر خداوند را اساس و مبنای اعمالش قرار دهد.

وَمِنَ النَّاسِ مَن يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطَانٍ مَّرِيدٍ و گروهي از مردم بدون هيچ علم و دانشي در بارة خداوند به مجادله برمي‌خيزند، و از هر شيطان سركشي پيروي مي‌كنند. كُتِبَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَن تَوَلَّاهُ فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ وَيَهْدِيهِ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ [در قضاي الهي] بر او مقرر شده است كه هر كس شيطان را بدوستي بگيرد، گمراهش مي‌كند و او را به سوي عذاب آتش سوزان هدايت مي‌نمايد .

(3 - 4) گروهی از مردم، راه گمراهی را در پیش گرفته‌اند؛ و به وسیلۀ باطل، به مجادلۀ با حق برمی‌خیزند؛ و می‌خواهند باطل را حق جلوه دهند، و حق را باطل بگردانند. حال آنکه آنها در نهایت نادانی قرار داشته، و هیچ علم و دانشی ندارند؛ و تنها چیزی که دارند این است که از پیشوایان گمراه و از هر شیطان سرکشی که از خدا و پیامبرش فرمان نمی‌برد و با آنها مخالف است، و از پیشوایانی که به سوی جهنم فرا می‌خوانند، تقلید ‌نمایند. (﴿كُتِبَ عَلَيۡهِ أَنَّهُۥ مَن تَوَلَّاهُ﴾) در قضا و تقدیر الهی بر این شیطان سرکش مقرر شده که هر کس آن را به دوستی بگیرد، و از وی پیروی نماید، (﴿فَأَنَّهُۥ يُضِلُّهُۥ﴾) شیطان او را گمراه می‌کند، (﴿وَيَهۡدِيهِ إِلَىٰ عَذَابِ ٱلسَّعِيرِ﴾) و او را به ‌سوی عذاب سوزان سوق می‌دهد و حقیقتاً چنین کسی نائب شیطان است. و خداوند در مورد شیطان فرموده است:﴿إِنَّمَا يَدۡعُواۡ حِزۡبَهُۥ لِيَكُونُواۡ مِنۡ أَصۡحَٰبِ ٱلسَّعِيرِ﴾ همانا او گروهش را فرا می‌خواند تا از اهل آتش گردند. پس کسی که در مورد خداوند به مجادله برمی‌خیزد، خود گمراه شده و نیز به گمراه کردن دیگران می‌پردازد، و او از هر شیطان سرکشی پیروی می‌نماید، [کار او همانند] تاریکی‌هایی است که بر روی هم انباشته شده‌اند. و تمام اهل کفر و بدعت در این داخل اند، چون بیشتر آنها مقلدند و بدون علم و دانش به مجادله برمی‌خیزند.

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِن كُنتُمْ فِي رَيْبٍ مِّنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِن مُّضْغَةٍ مُّخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِّنُبَيِّنَ لَكُمْ وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاء إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَمِنكُم مَّن يُتَوَفَّى وَمِنكُم مَّن يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِن بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاء اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنبَتَتْ مِن كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ اي مردم! اگر از رستاخيز در شك هستيد [بدانيد كه] ما شما را از خاك آفريده‌ايم، سپس از نطفه، آنگاه از خوني بسته، سپس از پاره گوشتي نقش يافته و نقش نايافته آفريده‌ايم، [همه اينها] بدين خاطر است كه براي شما روشن سازيم، و هر چه بخواهيم تا زمان معيني در رحمها نگاه مي‌داريم، و آنگاه شما را به صورت كودك بيرون مي‌آوريم، سپس تا به حد رشدشان برسيد. و از شما كسي هست كه جانش گرفته مي‌شود، و از شما كسي هست كه به نهايت فرتوتي و پيري باز برده مي‌شود تا پس از [آن همه] دانستن چيزي نداند. و زمين را خشكيده مي‌بيني اما هنگامي كه بر آن باران بارانديم حركت و جنبش بدان مي‌افتد و رشد مي‌كند و انواع گياهان زيبا و خرم را مي‌روياند. ذلك بان الله هو الحق و انه يحي الموتي و انه علي كل شي قدير اين بدان خاطر است كه خداوند بر حق است و اينكه مردگان را زنده مي‌كند، و او بر هر چيزي توانا است. و ان الساعه اتيه لا ريب فيها و ان الله يبعث من في القبور [و اينكه بدانيد] قيامت آمدني است [و] شكي در آن نيست و خداوند تمام كساني را كه در گورها آرميده‌اند زنده مي‌گرداند.

(5) خداوند متعال می‌فرماید: (﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِن كُنتُمۡ فِي رَيۡبٖ مِّنَ ٱلۡبَعۡثِ﴾) ای مردم! اگر در مورد قیامت شک و تردید دارید، و نمی‌دانید که چه وقت روی می‌دهد، ـ با اینکه باید پروردگارتان و پیامبرش را تصدیق نماییدـ اما چون شک و تردید دارید، دو دلیل عقلی ارائه می‌شود که آنها را مشاهده می‌کنید؛ و به صورت قطعی بر ثبوت آنچه شما در آن تردید دارید، دلالت می‌نماید، و شک را از دل‌هایتان دور می‌کند. یکی از آن دو دلیل، استدلال کردن بر آفرینشِ نخستینِ انسان است؛ و اینکه کسی که ابتدا آن را آفریده است، او را باز می‌آفریند. و در این مورد فرمود: (﴿فَإِنَّا خَلَقۡنَٰكُم مِّن تُرَابٖ﴾) من شما را از خاک آفریده‌ام؛ زیرا که آدم ـ‌علیه السلام‌ را از خاک آفرید. (﴿ثُمَّ مِن نُّطۡفَةٖ﴾) سپس شما را از نطفه آفرید، و این ابتدای آفرینش است. (﴿ثُمَّ مِنۡ عَلَقَةٖ﴾) و نطفه به حکم خداوند، به خون بستۀ قرمز رنگی تبدیل می‌شود. (﴿ثُمَّ مِن مُّضۡغَةٖ﴾) و خون بسته، تبدیل به یک قطعه گوشت به اندازۀ گوشتی که جوییده می‌شود. و این پاره گوشت، گاهی (﴿مُّخَلَّقَةٖ﴾) نقش یافته، و به صورت انسان آفریده می‌شود، و کامل و تام الخلقه است، (﴿وَغَيۡرِ مُخَلَّقَةٖ﴾) و گاهی ناتمام و ناقص الخلقه است، به این صورت که قبل از آفریده شدن، سقط می‌شود. (﴿لِّنُبَيِّنَ لَكُمۡ﴾) تا اصل آفرینش شما را بیان نماییم. با اینکه خداوند متعال، بر آفرینش کامل آن در یک لحظه تواناست، اما کمالِ حکمت و بزرگیِ قدرت و گستردگیِ رحمتِ خویش را برای شما بیان می‌نماید. (﴿وَنُقِرُّ فِي ٱلۡأَرۡحَامِ مَا نَشَآءُ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗى﴾) و ما جنین‌هایی را که می‌خواهیم، تا زمانی مقرر در رحم‌ها نگاه می‌داریم؛ یعنی جنین‌هایی را در رحم باقی می‌گذارد تا وقتی که خداوند بخواهد، و آن مدت، زمان بارداری است. (﴿ثُمَّ نُخۡرِجُكُمۡ طِفۡلٗا﴾) سپس شما را از شکم مادرتان به صورت کودک بیرون می‌آوریم، که چیزی نمی‌دانید و هیچ توانایی ندارید. و مادرانِ شما را، فرمانبردار و خدمتگزارتان گردانیدیم، و در پستان‌هایشان برایتان شیر قرار دادیم، سپس از مرحله‌ای به مرحله‌ای دیگر درمی‌آیید تا اینکه به سن رشد می‌رسید و آن کمال قوت و عقل است. (﴿وَمِنكُم مَّن يُتَوَفَّىٰ وَمِنكُم مَّن يُرَدُّ إِلَىٰٓ أَرۡذَلِ ٱلۡعُمُرِ﴾) و برخی از شما، قبل از آنکه به سن رشد برسد، می‌میرند؛ و برخی، سن رشد را پشت سر گذاشته و به سن فرتوتی و پیری و سالخوردگی می‌رسند. (﴿أَرۡذَلِ ٱلۡعُمُرِ﴾) یعنی پست‌ترین مرحلۀ عمر، و آن پیری و فرتوتی است که در آن مرحله، عقل انسان از دست می‌رود، آن طور که دیگر توانایی‌هایش تحلیل شده و ضعیف می‌گردد. (﴿لِكَيۡلَا يَعۡلَمَ مِنۢ بَعۡدِ عِلۡمٖ شَيۡ‍ٔٗا﴾) تا کسی که به این مرحله از عمر رسیده است، چیزی از آنچه قبلاً می‌دانسته است، نداند؛ چون عقلش ضعیف می‌شود. و توانایی انسان را دو ناتوانی فرامی‌گیرد؛ یکی ناتوانی دوران کودکی، و دیگری ناتوانی و نقص دوران پیری. چنانکه خداوند متعال فرموده است:﴿ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن ضَعۡفٖ ثُمَّ جَعَلَ مِنۢ بَعۡدِ ضَعۡفٖ قُوَّةٗ ثُمَّ جَعَلَ مِنۢ بَعۡدِ قُوَّةٖ ضَعۡفٗا وَشَيۡبَةٗۚ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُۚ وَهُوَ ٱلۡعَلِيمُ ٱلۡقَدِيرُ﴾ خداوند آن ذاتی است که شما را از ضعف و ناتوانی آفریده؛ و بعد ‌از ناتوانی، شما را نیرومند گردانیده است؛ سپس شما را ضعیف می‌گرداند، و به پیری می‌رساند. هرچه می‌خواهد می‌آفریند و او دانای تواناست. دلیل دوم، زنده کردن و سبز نمودن زمین بعد از خشکیدن و پژمرده شدن آن است. (﴿وَتَرَى ٱلۡأَرۡضَ هَامِدَةٗ﴾) و زمین را خشکیده و پژمرده می‌بینی به‌گونه‌ای که گیاه سبزی در آن نیست.(﴿فَإِذَآ أَنزَلۡنَا عَلَيۡهَا ٱلۡمَآءَ ٱهۡتَزَّتۡ﴾) اما هنگامی که بر آن آب باران باراندیم، با روییدن گیاهان به جنبش می‌افتد و سبز می‌شود. (﴿وَرَبَتۡ﴾) یعنی پس از دوران فرو نشستگی، ارتفاع پیدا می‌کند، و این به سبب ازدیاد گیاهانش است. (﴿وَأَنۢبَتَتۡ مِن كُلِّ زَوۡجِۢ بَهِيجٖ﴾) و انواع گیاهانِ زیبا و دلکش درآن می‌روید. و این دو دلیل بر پنج مطلب دلالت می‌نمایند:

(6 - 7) (﴿ذَٰلِكَ﴾) خداوند، آن ذاتی است که انسان را از آنچه بیان شد، آفرید؛ و زمین را پس از خشکیده شدنش، زنده و خرَّم نمود. (﴿بِأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ﴾) چون خداوند، پروردگار و معبودی است که عبادت جز برای او شایسته نیست، و فقط پرستش او حق است، و پرستش دیگران باطل می‌باشد. (﴿وَأَنَّهُۥ يُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰ﴾) و خداوند همان گونه که ابتدا مردم را آفریده؛ و زمین را پس از خشکیدنش، زنده نمود، مردگان را نیز زنده می‌نماید. (﴿وَأَنَّهُۥ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ﴾) و او بر هرچیزی تواناست، همچنان‌که قدرت شگفت و صنعت بزرگش را به شما نشان داده است. (﴿وَأَنَّ ٱلسَّاعَةَ ءَاتِيَةٞ لَّا رَيۡبَ فِيهَا﴾) و اینکه بدانید بدون شک، قیامت فرامی‌رسد و جای هیچ‌گونه تردیدی نیست. پس راهی برای بعید دانستن آن وجود ندارد.(﴿وَأَنَّ ٱللَّهَ يَبۡعَثُ مَن فِي ٱلۡقُبُورِ﴾) و خداوند کسانی را که در گورها آرمیده‌اند، زنده می‌کند؛ و شما را بر کارهای نیک و بدتان، سزا و جزا خواهد داد.

وَمِنَ النَّاسِ مَن يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُّنِيرٍ و گروهي از مردم دربارة خداوند بدون [هيچ] دانش و هدايت و كتاب روشني مجادله مي‌كنند. ثَانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ اللَّهِ لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابَ الْحَرِيقِ مستكبرانه شانهايش را بالا مي‌‌اندازد و مغرورانه رويش را بر مي‌گرداند تا [مردم را] از راه خدا گمراه سازد، او در دنيا رسوايي [بزرگي] دارد، و روز قيامت عذاب آتش را به او مي‌چشانيم. ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِيدِ اين به سزاي كردار پيشين تسوت. و [گرنه] خداوند بر بندگان ستمگر نيست.

(8) مجادله‌ای که پیش‌تر بیان شد، برای مقلّد است؛ و این مجادله، برای شیطان سرکش است که به بدعت‌ها فرامی‌خواند. پس خداوند خبر داد که (﴿يُجَٰدِلُ فِي ٱللَّهِ﴾) با پیامبران خدا و پیروانشان به وسیلۀ باطل مجادله می‌نماید تا با آن حق را درهم بشکند، (﴿بِغَيۡرِ عِلۡمٖ وَلَا هُدٗى﴾) و بدون هیچ دانشِ درستی، و بدون اینکه رهنمودی داشته باشد، مجادله می‌کند؛ یعنی در مجادلۀ خود، از کسی پیروی نمی‌کند که عقل درستی دارد، و راه یافته است. (﴿وَلَا كِتَٰبٖ مُّنِيرٖ﴾) و بدون کتاب روشنی، مجادله می‌کند. پس او نه دلیلی عقلی دارد و نه دلیلی نقلی. این همان شبهات و تردیدهایی است که شیطان به او الهام می‌کند:﴿وَإِنَّ ٱلشَّيَٰطِينَ لَيُوحُونَ إِلَىٰٓ أَوۡلِيَآئِهِمۡ لِيُجَٰدِلُوكُمۡ﴾ و همانا شیطان‌ها به دوستانشان الهام می‌کنند تا با شما مجادله نمایند.

(9) با وجود این (﴿ثَانِيَ عِطۡفِهِۦ﴾) مستکبرانه رویش را برمی‌گرداند، و این کنایه از آن است که او از روی خود بزرگ بینی حق را نمی‌پذیرد، و مردم را حقیر و ناچیز می‌داند؛ و از دانش غیرمفیدی که دارد، شاد شده؛ و اهل حقی را که همراهشان هست، حقیر می‌شمارد. (﴿لِيُضِلَّ﴾) تا مردم را گمراه سازد؛ یعنی تا از دعوتگرانِ به سوی گمراهی، باشد. و تمام پیشوایانِ کفر و گمراهی در این داخل هستند. سپس کیفرِ آنها را در دنیا و آخرت بیان کرد و فرمود: (﴿لَهُۥ فِي ٱلدُّنۡيَا خِزۡيٞ﴾) او در دنیا رسوایی [بزرگی] دارد؛ یعنی قبل از آخرت و در همین دنیا خوار و رسوا می‌شود، و این از نشانه‌های عجیب الهی است، و هیچ دعوتگری از دعوتگرانِ کفر و گمراهی را نمی‌بینی مگر اینکه جهانیان از او متنفرند، و او را نکوهش و مذمت می‌کنند؛ و هر یک، طبق حالتش مورد نفرت و نکوهش قرار می‌گیرد. (﴿وَنُذِيقُهُۥ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ عَذَابَ ٱلۡحَرِيقِ﴾) و روز قیامت، عذابِ سوزان را به او می‌چشانیم؛ یعنی گرمای سخت جهنم و آتش سوزان آن را، به کیفر آنچه از پیش فرستاده و انجام داده است، به او می‌چشانیم. (﴿ذَٰلِكَ﴾) آن عذاب دنیوی و اخروی که بیان شد. (﴿ذَٰلِكَ﴾) مفهوم دور بودن را دارد، که لام (﴿ذَٰلِكَ﴾) بر بُعد و دوری دلالت می‌کند، و این بیانگر آن است که کافر در نهایت وحشت و بدبختی و بدحالی قرار دارد. (﴿بِمَا قَدَّمَتۡ يَدَاكَ وَأَنَّ ٱللَّهَ لَيۡسَ بِظَلَّٰمٖ لِّلۡعَبِيدِ﴾) کیفر کفر و گناهی است که مرتکب شده‌ای، و خداوند بر بندگان ستمگر نیست؛ یعنی خداوند، بندگانش را بدون اینکه گناهی مرتکب شده باشند، عذاب نمی‌دهد. خلاصۀ معنی چنین است: به کافری که دارای صفت‌هایی باشد که در دو آیۀ گذشته بیان شدند، گفته می‌شود: این عذاب و رسوایی که بدان دچار شده‌ای، به سبب افترا و تهمت زدن و تکبر ورزیدنت می‌باشد، چون خداوند عادل است و ستم نمی‌کند، و مؤمن و کافر، و صالح و فاسق را یکسان قرار نمی‌دهد، بلکه هر یک را به سبب عملش مجازات می‌کند.

وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ و از ميان مردم كسي هست كه با دو دلي خدا را مي‌پرستد؛ پس اگر خير و خوبي به او برسد بدان آرام گيرد، و اگر بلايي به او برسد به عقب برگردد، در دنيا و آخرت زيانكار شده، و اين همان زيان روشن و آشكار است. يَدْعُو مِن دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ وَمَا لَا يَنفَعُهُ ذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ به جاي خداوند چيزي را كه زياني به او نمي‌رساند و سودي به او نمي‌بخشد به فرياد مي‌خواند. اين همان گمراهي بسيار دور است. يَدْعُو لَمَن ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِن نَّفْعِهِ لَبِئْسَ الْمَوْلَى وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ كسي را مي‌خواند كه زيانش از سودش نزديكتر است، چه ياوران و سروران بد، و چه همدمان و دوستان بدي هستيد!

(11) برخی از مردم، ایمانشان ضعیف است، و ایمان وارد دل‌هایشان نگردیده، و نور و صفای ایمان با دل‌هایشان در نیامیخته است؛ بلکه یا از روی ترس، و یا بنابر عرف و عادت، ایمان آورده است؛ و به ‌هنگام آزمایش و مشکلات، استوار و ثابت قدم نمی‌ماند، و متزلزل و مذبذب است. (﴿فَإِنۡ أَصَابَهُۥ خَيۡرٌ ٱطۡمَأَنَّ بِهِۦ﴾) پس اگر خوبی و خیری به او برسد، بدان آرام می‌گیرد؛ یعنی اگر همواره روزیِ گوارایی داشته باشد و در خوشی به سر ببرد و هیچ ناگواری و رنجی به او نرسد، به سبب این خیر و خوبی، آسوده خاطر و شادمان می‌شود؛ اما آرامش او براثر ایمانش نیست، چرا که ممکن است خداوند چنین فردی را در امان قرار دهد، و او را به فتنه‌ها و بلاهایی مبتلا نکند که او را از دینش برگرداند. (﴿وَإِنۡ أَصَابَتۡهُ فِتۡنَةٌ﴾) اما اگر بلایی به او برسد -به این صورت که امر ناپسندی برایش پیش بیاید، یا چیز دوست داشتنی و مورد پسندی را از دست بدهد- (﴿ٱنقَلَبَ عَلَىٰ وَجۡهِهِۦ﴾) رویگردان می‌شود؛ یعنی از دینش برمی‌گردد و مرتد می‌شود. (﴿خَسِرَ ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةَ﴾) سعادت دنیا و آخرت را از دست داده است. در دنیا، به امید اینکه مال مورد نظرش را به دست آورده، و به گمان اینکه آنچه او می‌خواهد جز با ارتداد به دست نمی‌آید، از دین برمی‌گردد؛ حال آنکه چیزی اضافه بر آنچه در تقدیر خدا برایش مقرر گشته است، به او نمی‌رسد. پس در حقیقت او ناکام و ناموفق گردیده و زیانکار شده است. و بسیار ظاهر و روشن است که در آخرت، از بهشتی که پهنای آن به اندازۀ آسمان‌ها و زمین است، محروم می‌شود؛ و سزاوار آتش جهنم می‌گردد. (﴿ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡخُسۡرَانُ ٱلۡمُبِينُ﴾) و این همان زیانِ آشکار و روشن است.

(12 - 13) کسی که به عقب برگشته است، (﴿يَدۡعُواۡ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُۥ وَمَا لَا يَنفَعُهُۥ﴾) به جای خداوند چیزی را به فریاد می‌خواند که نمی‌تواند به او زیانی برساند و سودی به وی ببخشد. و هر معبود و هر چیزی که به جای خداوند فرا خوانده ‌شود، نمی‌تواند به خودش یا به دیگران سود و زیانی برساند. (﴿ذَٰلِكَ هُوَ ٱلضَّلَٰلُ ٱلۡبَعِيدُ﴾) این، سرگشتگی فراوان و بسیار دوری است، و گمراهی‌ای است که به آخرین حد رسیده است، چون او از پرستش کسی که سودرسان و زیان دهنده، و بی‌نیاز و برآورده کنندۀ نیازهاست، رویگردان شده؛ و به پرستش بنده‌ای مانند خود یا پایین‌تر از خویش روی آورده که هیچ اختیاری ندارد، بلکه زیانِ آن از سودش بیشتر است. بنابراین فرمود: (﴿يَدۡعُواۡ لَمَن ضَرُّهُۥٓ أَقۡرَبُ مِن نَّفۡعِهِۦ﴾) کسی را به ‌فریاد می‌خواند که زیانش از سودش بیشتر است؛ زیرا پرستش و فراخواندن آن، برای عقل و جسم و دنیا و آخرت مشخص است. (﴿لَبِئۡسَ ٱلۡمَوۡلَىٰ﴾) چه یاور و سرور بدی است این معبود. (﴿وَلَبِئۡسَ ٱلۡعَشِيرُ﴾) و چه همدم و دوست بدی هستند! سرور و همدم اصولاً باید به آدمی سود برساند و زیان را از وی دور کند. پس وقتی سودی به دست نمی‌آید و زیانی دور نمی‌شود، همدم و سرور قرار دادن اینها نکوهش شده و زشت به ‌حساب آمده است.

إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ همانا خداوند كساني را كه ايمان آورده و كارهاي شايسته كرده‌اند به باغهايي در مي‌آورد كه رودها در زير [درختان و كاخهاي] آن روان است. بي‌گمان خداوند آنچه را مي‌خواهد انجام مي‌دهد.

(14) خداوند از مجادله کنندگانِ در باطل، سخن به میان آورد و فرمود: این گروه بر دو نوع هستند؛ یکی مقلد و دیگری دعوتگر، و نیز بیان کرد آنهایی که مؤمن نامیده می‌شوند نیز دو نوع می‌باشند، گروهی هستند که ایمان به قلبشان وارد نشده است، چنانکه پیش‌تر بیان شد، و نوع دوم مؤمن واقعی و حقیقی هستند که ایمانشان را با اعمال صالح تصدیق می‌کنند. پس خداوند خبر داد که آنها را به باغ‌هایی وارد می‌نماید که رودها از زیر درختان و کاخ‌های آن روان است. و بهشت «جنّت» نامیده شده است، چون در آن کاخ‌ها و قصرها و درختان و گیاهانی وجود دارد که ساکنانش را می‌پوشاند، به‌گونه‌ای که در آن پنهان می‌شوند. (﴿إِنَّ ٱللَّهَ يَفۡعَلُ مَا يُرِيدُ﴾) بدون شک، خداوند آنچه را که می‌خواهد انجام می‌دهد. پس خداوند هرچه بخواهد -بدون اینکه کسی بتواند مانع کارش ‌شود و با او مخالفت نماید- انجام می‌دهد. و از جمله کارهایی که می‌کند، این است که اهل بهشت را به بهشت می‌رساند. خداوند با منت و فضل خویش، ما را از اهل بهشت بگرداند.

مَن كَانَ يَظُنُّ أَن لَّن يَنصُرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاء ثُمَّ لِيَقْطَعْ فَلْيَنظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ مَا يَغِيظُ كسي كه گمان مي‌برد خدا پيامبرش را در دنيا و آخرت ياري نمي‌دهد، ريسماني به آسمان بياويزد، سپس آن [ياري خداوند] را قطع نمايد، آنگاه بنگرد آيا اين تدبيرش خشم او را از ميان مي‌برد؟

(15) هرکس گمان می‌برد که خداوند پیامبرش را یاری نمی‌کند، و دین وی نابود خواهد شد، بداند که یاری و کمک خداوند از آسمان می‌رسد. (﴿فَلۡيَمۡدُدۡ بِسَبَبٍ إِلَى ٱلسَّمَآءِ ثُمَّ لۡيَقۡطَعۡ﴾) و چنین گمان‌بَرَنده‌ای ریسمانی را بیاویزد، و به وسیلۀ آن به آسمان برود تا یاری خداوند را قطع کند، و نگذارد به پیامبر برسد. (﴿فَلۡيَنظُرۡ هَلۡ يُذۡهِبَنَّ كَيۡدُهُۥ مَا يَغِيظُ﴾) آنگاه بنگرد آیا این تدبیرش، خشم او را ازمیان می‌برد؟ یعنی بنگرد که آیا تدبیر او و توطئه‌ای که علیه پیامبر طراحی می‌کند، و برای مبارزۀ با او به کار می‌برد، و برای باطل کردن دینش می‌کوشد، خشم او را که به‌خاطر پیروزی دینش شعله‌ور شده است از بین می‌برد؟ و این استفهام، برای نفی است؛ یعنی او نمی‌تواند با کارهایی که می‌کند، خشم خود را از بین ببرد. و معنی آیه کریمه چنین است: ای کسی که با پیامبر صلی الله علیه وسلم دشمنی می‌ورزی، و برای خاموش کردن دینش تلاش می‌نمایی، و به سبب نادانی‌ات گمان می‌بری که این تلاش‌های نافرجام به تو فایده‌ای می‌رساند، بدان که هر وسیله‌ای را به‌کار گیری، و برای نیرنگ ورزیدن بر ضد پیامبر تلاش نمایی، خشم و رنج تو را از میان نمی‌برد. پس بر این کار توانایی نداری. ولی ما کاری را به تو پیشنهاد می‌کنیم که با این روش شاید بتوانی خشم خود را خاموش نموده، و از رسیدن کمک به پیامبر جلوگیری کنی.از در وارد شو و با استفاده از ابزار و وسایل مناسب به سوی هدف پیش برو؛ ریسمانی از برگ درختان خرما یا سایر درختان بیاور و به آسمان آویزان کن، سپس از آن بالا برو تا اینکه به دره‌هایی برسی که از آن کمک و یاری فرود می‌آید، آنگاه آن دره‌ها را ببند و راهشان را قطع کن، پس با این کار خشم تو فرو می‌نشیند. چاره و نیرنگ همین است، چراکه از دیگر راه‌ها نمی‌توانی خشم خود را فرو بنشانی، گرچه تمام مردم تو را یاری دهند. این آیۀ کریمه، نوید و مژده‌ایست مبنی براینکه خداوند دینش را یاری می‌دهد، و نویدی است برای پیامبر خدا و بندگان مؤمن؛ و کافرانی را که می‌خواهند با دهان خود نور الهی را خاموش نمایند، ناامید می‌نماید؛ و خداوند نورش را کامل می‌گرداند گرچه کافران نپسندند؛ یعنی گرچه آنها تمام تلاش خود را برای خاموش کردن نور الهی به کار بگیرند.

وَكَذَلِكَ أَنزَلْنَاهُ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَأَنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يُرِيدُ و اينگونه آن [قرآن] را [به صورت] آيات روشن نازل كرديم و خداوند هر كس را بخواهد هدايت مي‌كند.

(16) و این چنین امور را به شیوه‌های گوناگون در قرآن بیان نموده، و آن را آیات روشن و واضح قرار داده‌ایم، تا بر همۀ مطالب و مسائل مفید دلالت ‌نماید؛ اما هدایت در دست خداوند است، و هرکس را که بخواهد هدایت کند، به وسیلۀ این قرآن راهیاب می‌نماید؛ و خداوند قرآن را پیشوا و الگوی او قرار می‌دهد؛ و به وسیلۀ نور آن، راهش را روشن می‌گرداند. و هرکس را که خداوند بخواهد هدایت نکند ـ‌گرچه نشانه‌ها و معجز‌ات زیادی برای او بیایدـ ایمان نمی‌آورد؛ و قرآن هیچ فایده‌ای به او نمی‌رساند؛ بلکه حجت و دلیلی علیه او خواهد بود.