Ар-Рахман

الرَّحْمَنُ خداي رحمان عَلَّمَ الْقُرْآنَ قرآن را تعليم داد خَلَقَ الْإِنسَانَ، انسان را بيافريد عَلَّمَهُ الْبَيَانَ به او گفتن آموخت الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ آفتاب و ماه به حسابي مقرر در حرکتند وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدَانِ و گياه و درخت سجده اش مي کنند وَالسَّمَاء رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ آسمان را برافراخت و ترازو را بر نهاد أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ تا در ترازو تجاوز مکنيد وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ وزن کردن را به عدالت رعايت کنيد و کم فروشي مکنيد وَالْأَرْضَ وَضَعَهَا لِلْأَنَامِ زمين را براي ، مردم قرار داد فِيهَا فَاكِهَةٌ وَالنَّخْلُ ذَاتُ الْأَكْمَامِ در آن ميوه هاست و نخلها ، با خوشه هايي که در غلافند وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَالرَّيْحَانُ و دانه هايي که همراه با کاهند و نيز گياهان خوشبو فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس کدام يک از نعمتهاي پروردگارتان را انکار مي کنيد ?

مکي و 78آيه است.

بسم الله الرحمن الرحيم

(1) این سورۀ بزرگ و گرانقدر را خداوند با نام خویش (﴿ٱلرَّحۡمَٰنُ﴾) آغاز کرده است. همان اسمی که نشانگر گستردگی رحمت و فراگیر بودن احسان و فراوانی لطف و فضل اوست. سپس آنچه را که بر رحمت او و آثار آن دلالت می‌نماید بیان کرد؛ نعمت‌های دینی و دنیوی و اخروی که خداوند به لطف و مرحمت خویش بندگان را از آنها برخوردار کرده است. و بعد از بیان هر نوع از نعمت‌هایش، انسان‌ها و جن‌ها را گوشزد می‌کند تا شکر او را به‌جای آورند، و می‌فرماید: (﴿فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ﴾) پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را تکذیب و انکار می‌کنید؟!

(2) (﴿عَلَّمَ ٱلۡقُرۡءَانَ﴾) پس بیان نمود که او کلمات و معانی قرآن را به بندگانش آموخته، و آن را برایشان آسان گردانده است. و این بزرگ‌ترین منّت و مرحمتی است که با آن بر بندگان رحم نموده، و قرآنی را به زبانی عربی و با بهترین کلمات و واضح‌ترین مفاهیم که هر نوع خیر و خوبی را دربر دارد و از همۀ انواع شرّ و بدی برحذر می‌دارد برای آنها نازل کرده است.

(3 - 4) (﴿خَلَقَ ٱلۡإِنسَٰنَ﴾) انسان را در بهترین شکل و با اعضایی کامل و اسکلتی محکم آفریده، و به سبب گویایی ویژه‌اش بر همۀ حیوانات برتری داده است. (﴿عَلَّمَهُ ٱلۡبَيَانَ﴾) به او آموخته است تا آنچه را که در دل دارد بیان کند. و این شامل تعلیم بیانی و تعلیم نوشتاری است. پس گویایی که خداوند با آن انسان را بر دیگر حیوانات برتری داده است، از بزرگ‌ترین نعمت‌های الهی است که به انسان ارزانی داشته است.

(5)((ٱلشَّمۡسُ وَٱلۡقَمَرُ بِحُسۡبَانٖ﴾) خداوند از آنجا که نسبت به بندگان مهربان است و به آنها عنایت دارد، ماه و خورشید را آفریده و آنها را چنان مسخر نموده است که طبق حسابی دقیق و مقرّر شده آفریده، و آن دو را به حرکت درآورده تا با گردش آنها منافع بندگان تامین شود، و شمارگان سال‌ها و حساب را بدانند.

(6) (﴿وَٱلنَّجۡمُ وَٱلشَّجَرُ يَسۡجُدَانِ﴾) و ستارگان آسمان و درختان زمین پروردگارشان را می‌شناسند، و برای او سجده می‌برند و کرنش و فروتنی می‌کنند، و برای تامین منافع بندگان که خداوند آنها را برای آن مسخّر کرده است عمل می‌کنند.

(7 - 8) (﴿وَٱلسَّمَآءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ ٱلۡمِيزَانَ﴾) و آسمان را برافراشته و سقفی برای آفریده‌های زمینی قرار داده است، و عدالت و دادگری در گفتارها و کردارها را در میان بندگانش مقرّر کرده است. و منظور از میزان تنها ترازوی معروف نیست؛ بلکه همان گونه که ذکر کردیم، منظور عدالت است، و ترازوی معروف نیز در آن داخل می‌باشد؛ ترازویی که با آن اشیا وزن کرده می‌شود، و مساحت‌هایی که به وسیلۀ آن امور ناشناخته ثبت و کنترل می‌گردند، و حقایقی که به وسیلۀ آن امور ناشناخته ثبت و کنترل می‌شوند، و حقایقی که به وسیلۀ آن میان مخلوقات داوری می‌شود و با آن میان آنها عدالت برقرار می‌گردد ، همه در «میزان» داخل است. بنابراین فرمود: (﴿أَلَّا تَطۡغَوۡاۡ فِي ٱلۡمِيزَانِ﴾) یعنی خداوند ترازو را مقرّر کرده تا شما در حقوق و کارها از حدِ تجاوز نکنید. و اگر خداوند داد و سنجش را مقرّر نمی‌کرد، و کارها به عقل شما واگذار می‌گردید، فساد و تباهی، آسمان‌ها و زمین و آنچه را که در این میان است فرا می‌گرفت.

(9) (﴿وَأَقِيمُواۡ ٱلۡوَزۡنَ بِٱلۡقِسۡطِ﴾) و تا آنجا که می‌توانید در ترازو و سنجش به عدالت رفتار کنید. (﴿وَلَا تُخۡسِرُواۡ ٱلۡمِيزَانَ﴾) و در ترازو کاستی در میان نیاورید؛ یعنی آن را ناقص نکنید، و به خلاف و ضد آن عمل نکنید، که آن جور و ستم و طغیان است.

(10) (﴿وَٱلۡأَرۡضَ وَضَعَهَا لِلۡأَنَامِ﴾) و زمین را با ضخامت و حالات مختلف آن برای خلق گستراند تا بر آن قرار بگیرند، و برایشان بستری باشد، و روی آن خانه بسازند، و آن را شخم بزنند و در آن نهال بکارند و چاه حفر ‌کنند، و در راه‌های آن حرکت نمایند، و از معادن آن و از همۀ آنچه که در آن هست و به آن نیاز دارند استفاده ببرند.

سپس خوراکی‌های ضروری را که در آن وجود دارد نام برد و فرمود:

(11)  (﴿فِيهَا فَٰكِهَةٞ﴾) در زمین میوه [هایی] هست. و آن همه درختانی هستند که میوه می‌دهند از قبیل: انگور انجیر و انار و سیب و غیره. (﴿وَٱلنَّخۡلُ ذَاتُ ٱلۡأَكۡمَامِ﴾) و درخت‌های خرمای پوشش‌دار. پوششی که خوشۀ خرما آهسته و کم‌کم از آن بیرون می‌آید و تبدیل به میوه می‌شود، و از آن می‌خورند و ذخیره می‌کنند، و مقیم و مسافر آن را به عنوان توشۀ خود نگهداری می‌نمایند. خرما میوۀ لذیذی است و از بهترین میوه‌ها محسوب می‌شود.

(12) (﴿وَٱلۡحَبُّ ذُو ٱلۡعَصۡفِ﴾) و دانه که ساقه و خوشه دارد و از آن قسمت درو می‌شود، و از کاه آن چهارپایان و غیره استفاده می‌کنند. و این شامل دانۀ گندم و جو و ذرّت و برنج و ارزن می‌شود.(﴿وَٱلرَّيۡحَانُ﴾) و ریحان. احتمال دارد که منظور همۀ خوراکی‌هایی باشد که انسان‌ها می‌خورند، و آنگاه در اینجا عام بر خاص عطف شده است. و خداوند به طرز عام و خاص روزی را به بندگانش ارزانی می‌دارد. و احتمال دارد که منظور همین ریحان معروف است و خداوند با فراهم آوردن انواع بوهای خوشی که به مشام می‌رسد و باعث شادی می‌گردند، بر بندگانش منّت گذارده است.

(13) وقتی که بسیاری از نعمت‌هایش را که با چشم و بصیرت مشاهده می‌شوند بیان کرد، و انسان و جن را مخاطب قرار داد، مجدّداً خداوند نعمت‌هایش را به آنها گوشزد نمود و فرمود: (﴿فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ﴾) کدام یک از نعمت‌های دینی و دنیوی خداوند را تکذیب می‌کنید؟ به راستی که جن‌ها پاسخ خوبی دادند آنگاه که پیامبر صلی الله علیه وسلم این سوره‌را برای آنها خواند. ایشان هر وقت این گفته الهی را تکرار می‌کرد (﴿فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ﴾) جن‌ها می‌گفتند: «پروردگارا! هیچ چیزی از نعمت‌هایت را تکذیب نمی‌کنیم، پس ستایش تو را سزاست.» بنابراین شایسته است که بنده هرگاه نعمت‌های خداوند برای او ذکر شوند، به آن اعتراف نماید و سپاس گزارد و خداوند را به خاطر این نعمت‌ها ستایش کند.

خَلَقَ الْإِنسَانَ مِن صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ آدمي را از گل خشک شده اي چون سفال بيافريد وَخَلَقَ الْجَانَّ مِن مَّارِجٍ مِّن نَّارٍ و جن را از شعله اي بي دود فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس کدام يک از نعمتهاي پروردگارتان را انکار مي کنيد ?

(14) سپس خداوند متعال فرمود: (﴿خَلَقَ ٱلۡإِنسَٰنَ﴾) تا (﴿تُكَذِّبَانِ﴾) این از نعمت‌های خداوند بر بندگانش است و آثار قدرت و آفرینش شگفت‌انگیز خود را به آنها نشان می‌دهد. (﴿خَلَقَ ٱلۡإِنسَٰنَ﴾) پدر انسان‌ها آدم ـ علیه السلام ـ را (﴿مِن صَلۡصَٰلٖ كَٱلۡفَخَّارِ﴾) از گِل خمیرشده‌ای که خشک شده بود آفرید، و آنگاه صدایی می‌داد که مانند صدای سفال بود.

(15) (﴿وَخَلَقَ ٱلۡجَآنَّ﴾) و پدر جن‌ها ابلیس ـ لعنت خدا بر او باد ـ را (﴿مِن مَّارِجٖ مِّن نَّارٖ﴾) از زبانۀ صاف و خالص آتش یا زبانه‌ای که آغشته به دود بود آفرید. و این بر شرافت مادۀ انسان دلالت می‌نماید که از خاک آفریده شده است، خاکی که مادۀ محکم و متین و دارای منافع فراوان است، برخلاف مادۀ جن‌ها که آتش است و محل سبکسری و تجاوز و شرارت و فساد است.

(16) وقتی مادۀ آفرینش انسان و جن را بیان کرد و این منّتی بود از جانب خدا بر آنها، فرمود: (﴿فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ﴾) پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را تکذیب می‌کنید؟

رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ؛ پروردگار دو مشرق و پروردگار دو مغرب فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس کدام يک از نعمتهاي ، پروردگارتان را انکار مي کنيد ?

(17 - 18) خداوند متعال، پروردگار همۀ آن چیزهایی است که خورشید و ماه و ستارگان درخشان بر آنها طلوع می‌کنند، و پروردگار همۀ آنهایی است که خورشید و ماه و ستارگان برای مدّتی از دید آنها غروب می‌کنند. و هر آنچه در جهان هستی است همه تحت تدبیر و ربوبیّت او می‌باشند. و خداوند اینجا فرمود که دو مشرق و دو مغرب. چون خورشید در تابستان از جایی طلوع می‌کند و در زمستان از جایی دیگر. نیز در تابستان در جایی غروب می‌کند و در زمستان از جایی دیگر. پس کدامین یک از نعمت-های دینی و دنیوی پروردگار را تکذیب می‌کنید؟

مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ دو دريا را پيش راند تا به هم رسيدند ، بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَّا يَبْغِيَانِ ميانشان حجابي است تا به هم در نشوند. فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس کدام يک از نعمتهاي پروردگارتان را انکار مي کنيد ? يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ از آن دو ، مرواريد و مرجان بيرون مي آيد. فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس کدام يک از نعمتهاي پروردگارتان را انکار مي کنيد ?

(19 - 23) منظور از دو دریا، دریای شیرین و دریای شور است. آنها به هم می‌پیوندند و دریای شیرین در دریای شور می‌ریزد و درنتیجه آمیخته می‌شوند امّا خداوند میانشان مانعی از زمین قرار داده است تا یکی به محدودۀ دیگری تجاوز نکند، و استفاده از هریک ممکن باشد. از دریای شیرین مردم می‌نوشند و با آن درختان و کشتزارهایشان را آبیاری می‌کنند؛ و با دریای شور هوا پاکیزه می‌شود و ماهی تولید می‌گردد و مروارید و مرجان از آن به دست می‌آید، و قرارگاه کشتی و لنج‌ها می‌شود. پس کدامین نعمت از نعمتهای دینی و دنیوی پروردگار را تکذیب می‌کنید پس کدامین نعمت از نعمتهای دینی و دنیوی پروردگار را تکذیب می‌کنید

وَلَهُ الْجَوَارِ الْمُنشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ و اوراست کشتيهايي همانند کوه که در دريا مي روند. فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس کدام يک از نعمتهاي پروردگارتان را انکار مي کنيد ?

(24 - 25) و خداوند کشتی‌ها را -که دریا را می‌شکافند و به حکم خداوند در آن حرکت می‌کنند- برای بندگانش مسخّر گردانده است. این کشتی‌ها را انسان‌ها می‌سازند، و از بس که بزرگ هستند چون کوه‌های بزرگ می‌مانند و مردم بر آن سوار می‌شوند و کالاهایشان و انواع اموال تجاری خویش را بر آنها حمل می‌نمایند، و آنچه نیاز دارند بر کشتی‌ها بار می‌زنند. خداوندی که نگهبان آسمان‌ها و زمین است این کشتی‌ها را محافظت می‌نماید، و این از نعمت‌های بزرگ پروردگار است. بنابراین فرمود: (﴿فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ﴾) پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را تکذیب می‌کنید؟

كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ هر چه بر روي زمين است دستخوش فناست ، وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ و ذات پروردگار صاحب جلالت و اکرام توست که باقي مي ماند. فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس کدام يک ، از نعمتهاي پروردگارتان را انکار مي کنيد ?

(26 - 28) همۀ انسان‌ها و جن‌ها و جانورانی که روی زمین هستند، و همۀ مخلوقات فنا می‌شوند و از بین می‌روند و تنها خداوندِ زنده که هرگز نمی‌میرد باقی می‌ماند. «ذوالجلال و الاکرام» یعنی خداوندی که دارای عظمت و بزرگی و شکوه است، و از این رو تعظیم و بزرگداشت می‌شود و دارای اکرام است. اکرام؛ یعنی گستردگی فضل و بخششی که خداوند با آن دوستان و بندگان برگزیده‌اش را گرامی می‌دارد، و دوستانش او را دوست می‌دارند و رو به سوی او می‌آورند و او را بندگی و تعظیم می‌کنند. (﴿فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ﴾) پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را دروغ می‌انگارید؟

يَسْأَلُهُ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ هر کس که در آسمانها و زمين است سائل درگاه اوست ، و او هر روز در کاري است. فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس کدام يک از نعمتهاي پروردگارتان را انکار مي کنيد ?

(29 - 30) او از همۀ مخلوقاتش بی‌نیاز است و او دارای جود و لطف فراوان و گسترده می‌باشد. پس همۀ آفریده‌ها بدو نیازمندند و همه نیازهایشان را با زبان حال و زبان گفتار از او می‌خواهند، و به اندازۀ یک چشم به هم زدن و کمتر از آن نمی‌توانند از خدا بی‌نیاز باشند. و او تعالی (﴿كُلَّ يَوۡمٍ هُوَ فِي شَأۡنٖ﴾) هر روزی در کاری است؛ فقیری را غنی می‌گرداند، و شکستِ شکست‌خورده‌ای را جبران می‌نماید، و به قومی می‌بخشد، و گروهی را محروم می‌نماید، زنده می‌نماید و می‌میراند، و کسی را پائین می‌آورد و کسی را بالا می‌برد، هیچ کاری او را از پرداختن به کاری دیگر باز نمی‌دارد، اشتباه نمی‌کند، و اصرارِ اصرارکنندگان و خواستۀ طولانی جویندگان او را از پای در نمی‌آورد. پس پاک و منزّه است خداوند بخشندۀ بزرگوار که بخشش‌هایش ما و اهل زمین و آسمان‌ها را پوشانده، و لطف او همۀ خلق را در همۀ لحظات فراگرفته است. پاک و برتر و والاست کسی که گناه گناهکاران او را از اینکه به آنها نعمت بدهد باز نمی‌دارد. و اظهار بی‌نیازیِ فقیرانی که نسبت به او و لطفش آگاهی ندارند او را از جود و بخشش منع نمی‌کند. و اینکه خداوند خبر داده است هر روز در کاری است، بیان تقدیر و تدبیرهایی است که در ازل مقدّر نموده است و همواره آنها را در اوقاتی که حکمت او اقتضا نماید اجرا می‌کند. و این همان احکام دینی و امر و نهی و فرمان‌های تقدیری او هستند که در این دنیا بر بندگانش اجرا می‌شوند. امّا زمانی که جهان آفرینش پایان یابد و خداوند آن را نابود کند، آنچنان عدالت و فضل و احسان فراوان خویش را به آنها می‌دهد که بندگان به سبب آن او را می‌شناسند و می‌دانند که او یگانه و یکتاست. و آنجاست که مکلّفین را از سرای آزمایش به سرای زندگانی همیشگی منتقل می‌نماید. پس کدامین نعمت از نعمتهای دینی و دنیوی پروردگار را دروغ می‌انگارید؟

سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلَانِ اي جنيان و آدميان ، به حساب شما خواهيم رسيد. فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس کدام يک از نعمتهاي پروردگارتان را انکار مي کنيد ?

(31 - 32) اینک برای اجرای احکامی که زمان آن فرا رسیده فارغ می‌شویم. منظور از (﴿سَنَفۡرُغُ﴾) این است که به زودی طبق اعمالی که در دنیا انجام داده‌اید به حساب و مجازات شما خواهیم پرداخت.

يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَن تَنفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَانفُذُوا لَا تَنفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ اي گروه جنيان و آدميان ، اگر مي توانيد که از کناره هاي آسمانها و، زمين بيرون رويد ، بيرون رويد ولي بيرون نتوانيد رفت مگر با داشتن قدرتي. فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس کدام يک از نعمتهاي پروردگارتان را انکار مي کنيد ?

(33 - 34) خداوند آنها را در جایگاه قیامت جمع می‌کند، و آنان را به ناتوانی و ضعفشان و به کمال فرمانروایی و نفوذ مشیّت و قدرت خویش خبر می‌دهد. پس به آنها می‌فرماید: (﴿يَٰمَعۡشَرَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِ إِنِ ٱسۡتَطَعۡتُمۡ أَن تَنفُذُواۡ مِنۡ أَقۡطَارِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ فَٱنفُذُواۡۚ لَا تَنفُذُونَ إِلَّا بِسُلۡطَٰنٖ﴾) ای گروه جن و انس! اگر می‌توانید راه و روزنه‌ای پیدا کنید که از حیطۀ فرمانروایی خداوند بیرون روید، این کار را بکنید! امّا نمی‌توانید از فرمانروایی خداوند بیرون روید مگر اینکه قدرت کاملی داشته باشید. و آنها از کجا چنین قدرتی خواهند داشت در حالی که مالک کوچک‌ترین سود و زیان و مرگ و زندگی برای خود نیستند؟! پس در اینجا هیچ کس جز با اجازۀ خداوند سخن نمی‌گوید، و جز صدای آهسته نمی‌شنوی. و در روز قیامت، پادشاهان و بردگان و سران و زیردستان و ثروتمندان و فقیران همه برابر و یکسان هستند. پس کدام یک از نعمتهای دینی و دنیوی پروردگار را دروغ می‌انگارید؟

سپس آنچه را که در آن روز برایشان آماده کرده است بیان کرد و فرمود:

يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شُوَاظٌ مِّن نَّارٍ وَنُحَاسٌ فَلَا تَنتَصِرَان بر شما شعله اي بي دود فرستاده شود ، يا دودي بي شعله ، پس با او مقابله نتوانيد کرد. فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس کدام يک از نعمتهاي پروردگارتان را انکار مي کنيد ?

(35 - 36)  (﴿يُرۡسَلُ عَلَيۡكُمَا شُوَاظٞ مِّن نَّارٖ﴾) شعلۀ خالصی از آتش بر شما فرستاده می‌شود. و (﴿نُحَاسٞ﴾) به شعله‌ای از آتش گفته می‌شود که آمیخته با دود باشد؛ یعنی این دو چیز ناخوشایند بر شما فرستاده می‌شوند و همۀ شما را از هر طرف احاطه می‌کنند، و آنگاه نه خودتان می‌توانید خود را یاری کنید و نه کسی غیر از خدا وجود دارد که شما را یاری نماید. و از آنجا که بیم‌دادن بندگان از سوی خداوند نعمتی است از جانب او، و آنها را به بالاترین مراتب می‌رساند و بهترین بخشش‌ها را نصیب آنها می‌گرداند، منّت خویش را در این باره بیان کرد و فرمود: (﴿فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ﴾) پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را تکذیب می‌کنید؟

فَإِذَا انشَقَّتِ السَّمَاء فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ آنگاه که آسمان شکافته شود ، رنگي سرخ چون رنگ چرم خواهد داشت. فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس کدام يک از نعمتهاي پروردگارتان را انکار مي کنيد ? فَيَوْمَئِذٍ لَّا يُسْأَلُ عَن ذَنبِهِ إِنسٌ وَلَا جَانٌّ پس در آن روز از گناه هيچ جني و آدميي نپرسند. فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس کدام يک از نعمتهاي پروردگارتان را انکار مي کنيد ? يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِي وَالْأَقْدَامِ کافران را به نشان صورتشان مي شناسند و از موي جلو سر و پاهايشان مي ، گيرند. فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس کدام يک از نعمتهاي پروردگارتان را انکار مي کنيد ?

(37 - 38) (﴿فَإِذَا ٱنشَقَّتِ ٱلسَّمَآءُ﴾) یعنی به سبب سختی‌ها و وحشت‌های روز قیامت آسمان می‌شکافد و خورشید و ماه تاریک می‌گردند و ستارگان آسمان پراکنده می‌شوند.(﴿فَكَانَتۡ وَرۡدَةٗ كَٱلدِّهَانِ﴾) و آسمان از شدّت ترس و اضطراب مانند مِس گداخته شده می‌شود. پس کدام یک از نعمت‌های دینی و دنیوی پروردگار را دروغ می‌انگارید؟

(39 - 40)((فَيَوۡمَئِذٖ لَّا يُسۡ‍َٔلُ عَن ذَنۢبِهِۦٓ إِنسٞ وَلَا جَآنّٞ﴾) و هیچ انس و جنّی از گناهش پرسیده نمی‌شود؛ یعنی از آنچه که اتّفاق افتاده است مورد سؤال استعلامی واقع نمی‌شود. چون خداوند متعال دانای پیدا و پنهان و گذشته و آینده است و می‌خواهد بندگان را طبق آگاهی‌ای که از حالات آنها دارد جزا و سزا دهد. و برای نیکوکاران و بدکاران در روز قیامت نشانه‌هایی قرار داده است که با آن شناخته می‌شوند. همان‌طور که خداوند متعال فرموده است:﴿يَوۡمَ تَبۡيَضُّ وُجُوهٞ وَتَسۡوَدُّ﴾ روزی که چهره‌هایی سفید می‌شوند و چهره‌هایی سیاه می‌گردند. پس کدام یک از نعمت‌های دینی و دنیوی پروردگار را دروغ می‌انگارید؟

(41 - 42) در اینجا فرمود: (﴿يُعۡرَفُ ٱلۡمُجۡرِمُونَ ... تُكَذِّبَانِ﴾) یعنی پیشانی‌ها و پاهای گناهکاران گرفته می‌شود و آنگاه در دوزخ انداخته می‌شوند و به سوی جهنّم کشانده می‌شوند و خداوند با سرزنش و توبیخ از آنها می‌پرسد. در حالی که اوضاع و احوال آنها را بهتر می‌داند، امّا خداوند متعال می‌خواهد حجّت رسا و حکمت شکوهمند خویش را برای خلق اظهار دارد. پس کدام یک از نعمت‌های دینی و دنیوی پروردگار را دروغ می‌انگارید؟

هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ اين همان جهنمي است که مجرمان دروغش مي پنداشتند. يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ و اکنون در ميان آن و آب جوشان مي گردند. فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس کدام يک از نعمتهاي پروردگارتان را انکار مي کنيد ?

(43 - 45) یعنی هنگامی که جهنّم برافروخته می‌گردد، به کسانی که وعده و وعید خداوندی را تکذیب می‌کردند گفته می‌شود: (﴿هَٰذِهِۦ جَهَنَّمُ ٱلَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا ٱلۡمُجۡرِمُونَ﴾) این است دوزخی که گناهکاران آن را دروغ می‌انگاشتند، پس تکذیب‌کردنشان آنها را مبارک باد، و باید که عذاب دوزخ و شکنجه و آتش سوزان و زنجیرهای آن را که سزای تکذیبشان است بچشند. (﴿يَطُوفُونَ بَيۡنَهَا وَبَيۡنَ حَمِيمٍ ءَانٖ﴾) و در میان طبقه‌های جهنّم و آتش و شعله‌های آن و بین آبی که بسیار داغ و سوزان است قرار می‌گیرند، و در قسمت بسیار سرد جهنّم که در نهایت و شدّت سردی است گرفتار می‌شوند. پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را تکذیب می‌کنید؟

وقتی آنچه را که بر سر گناهکاران می‌آید، بیان کرد، پاداش پرهیزگارانی را نیز که از خداوند ترسیده‌اند بیان کرد و فرمود: