Лукман

(Əlif, Ləm, Mim!) Bəqərə surəsinin əvvəlində buna oxşar mövzu barədə danışılmışdır.

Ey Peyğəmbər! Sənə nazil edilən bu ayələr, hikmətlə danışan kitabın ayələridir.

Bu kitab, Rəbbinin və Onun qullarının haqqını ödəyən yaxşı əməl sahibləri­nə doğru yol göstəricisi və rəh­mət­dir.

O kəslər ki, namazlarını ən kamil şəkildə əda edir, mallarının zəkatını verir və axi­rətdə olacaq dirilməyə, haqq-hesaba çəkilməyə, savaba nail olmağa və ya cəzaya məruz qalmağa tam yəqinliklə iman edirlər.

Bu xislətləri özlərində əks etdirən kimsələr öz Rəbbi tərəfindən göstərilmiş doğru yoldadırlar. İstədiklərinə nail olmaqla və qorxduqlarından uzaq olmaqla uğur qazananlar da məhz onlardır.

İnsanlar arasında - Nədr ibn əl-Haris kimi - elə adamlar var ki, heç bir biliyi olma­dan insanları Allahın dinindən sapdırmaq və Allahın ayə­lə­ri­ni lağa qoy­maq üçün boş-boş söz­lər danışır. Bu vəsfləri özündə əks etdirən kimsələri axirətdə alçaldıcı bir əzab göz­ləyir.

Ayələrimiz ona oxun­duğu za­man sanki onu eşit­mirmiş, qu­laqla­rında tıxac var­mış kimi təkəbbürlə onlardan üz çevi­rər. Ey Peyğəmbər! Beləsinə onun üçün hazırlanmış ağrılı-acılı bir əzab­la müjdə ver.

Allaha iman gətirib saleh əməllər edənləri Nəim cənnətləri gözləyir. Onlar orada Allahın onlar üçün hazırladığı nemətlər içində olacaqlar.

Onlar orada həmişəlik qala­caqlar. Alla­hın bu vədi haqdır, bunda heç bir şəkk yoxdur. Pak və müqəddəs Allah, yenilməz qüd­rət sahibidir, üstəlik, həm yaratmaq, həm müqəddəratı müəyyən etmək, həm də hökm vermək xüsusunda Hikmətlidir.

Pak, müqəddəs və Uca Allah göyləri heç bir di­rək olmadığı halda xəlq etmiş, yer sizi silkələ­məsin deyə, orada möhkəm dağ­lar yerləşdirmiş və yer üzünə cürbəcür hey­vanlar yaymışdır. Biz göy­dən yağmur yağdı­rıb ora­da insanların və heyvanların faydalanacağı müxtəlif növ gözəl bitkilər yetişdirdik.

Bu zikr edilənlər Allahın yaratdıq­larıdır. İndi siz, ey müşriklər, mənə göstərin gö­rüm, Allah­dan başqa ibadət etdikləriniz nə ya­radıblar? Xeyr! Zalımlar haqdan uzaq açıq-aydın az­ğınlıq için­dədirlər. Onlar heç bir şey yaratmağa qadir olmayan, özləri yaradılmış olan şeyləri Rəbbinə şərik qoşurlar.

Biz Loğmana dini başa düşmək və işlərində doğru qərar vermək qabiliyyəti ver­dik və ona belə buyurduq: “Ey Loğman! Rəbbinin səni Ona itaət etməyə müvəffəq etdiyi üçün Ona şükür et! Kim Rəbbinə şükür edərsə, onun şükrünün xeyri özünə olar. Halbuki Allahın onun şükrünə ehtiyacı yoxdur. Kim də Allahın nemətinə qarşı nankor ol­ar və tərifəlayiq Allaha küfr edərsə, onun küfrünün zərəri öz əleyhinə olar və o, Allaha heç bir zərər toxundura bilməz. Allah Öz yaratdıqlarından heç kəsə möhtac deyildir, hər bir halda Tərifəlayiqdir.”

Ey Peyğəmbər! Bir zaman Loğman öz oğlunu xeyirli işlərə təşviq edib, şər işlərdən çəkindirərkən söylədiklərini xatırla: “Oğ­lum! Allahla yanaşı başqasına ibadət etmə! Çünki Allaha yanaşı başqa məbuda ibadət etmək, nəfsə qarşı böyük zülm­dür! Böyük zülmü etmək isə sahibini əbədi olaraq Cəhənnəm atəşinə düçar edir.”

Biz insana, Allaha qarşı edilən asilik istisna olmaqla, ata-anasına itaət etməyi və onların qayğısına qalmağı əmr etdik. Anası onu bətnində əziyyətlərə qatlanaraq da­şımışdır. Onun süd­dən kəsil­məsi isə iki il ərzində olur. Biz ona dedik: "Allahın sənə verdiyi nemətlərə görə Ona şükür et, sonra da vali­deyn­lə­rin sənə tərbiyə verdiyiklərinə və sənə himayədarlıq etdiklərinə görə onlara təşəkkür et! Axır dönüş yalnız Mənədir və Mən hər kəsə layiq olanı (mükafat və ya cəza) verəcəm.

Əgər valideynlərin Allahdan başqasını Allaha şərik qoşmağın üçün sə­ni məcbur etməyə cəhd gös­tər­sələr, bu işdə onlara itaəət et­mə! Belə ki, Xaliqə asi olaraq məxluqa itaət etmək olmaz. Dün­ya­da onların qayğısına qal, onlarla daim əlaqə saxla və onlara yaxşılıq et. Yalnız Mənə ibadət və itaət edərək Mənə üz tutanların yolu ilə get! Son­ra Qiyamət günü hamınızın dö­nü­şü Mə­nim hüzuruma olacaq, Mən də sizə dünyada ikən nə əməllər etdiyiniz barədə xə­bər ve­rəcə­m və bu əməllərin əvəzini (mükafatını və ya cəzasını) verəcəm.

Oğlum! Gördüyün yaxşı və ya pis iş bir xardal dənəsi ağırlı­ğın­da olsa da, əlçatmaz bir qaya­nın içində, yaxud göylərdə və ya yer üzünün istənilən yerin­də olsa da, Allah Qiyamət günü onu üzə çıxardar və qulun etdiyi əməlin əvəzini verər. Həqiqətən, Allah Lətifdir - ən incə məsələlər belə Ondan gizli qalmaz, üstəlik, bunların nə olduğundan və harada yerləşdiyindən Xə­bər­dardır.

Oğlum! Namazı ən kamil şəkildə yerinə yetir, yax­şı işlər gör­məyi əmr et, pis iş­lə­ri qa­da­ğan elə. Bu yolda ba­şına gə­lən çətinliklərə səbir et. Həqi­qə­tən, Allahın sənə əzmlə əmr etdiyi işlərdə sənin seçimin ola bilməz.

İnsanlardan təkəbbürlə üz çevir­mə, yer üzündə lovğa-lovğa, özündən razı gə­zib dolanma. Hə­qiqətən, Allah, yerişində özündən razı olanı, əlində olan nemətlərlə insanlar yanında təkəbbürlük edən və bu nemətlərə görə Allaha şükür etməyəni sevməz.

Yerişində həddi gözlə - nə tələsərək, nə də lap asta yeri - vüqarlı olduğunu göstər, səsini qaldırma, yüksək səslə danışıb kimsəyə əziyyət vermə. Çünki ən çir­kin səs, yüksək səsi olan uzun­qulaq səsidir.”

Ey insanlar! Məgər Allahın göylərdə olanları - Günəşi Ayı və ulduzları, habelə, yerdə olanları - heyvanları, ağacları və bitkiləri sizə ram etdiyini, üstəlik, gözəl sima və gözəl görünüş kimi aş­kar nemətlərindən, ağıl və elm kimi də gizli nemətlərindən sizə ver­di­yini görmürsünüzmü, bunları müşahidə etmirsinizmi?! İnsanlara bu qədər nemətlər verildiyi halda onlardan bəzisi, Allah tərəfindən heç bir biliyi, doğ­ru yol gös­tə­rən ağlı və nazil olan bir kitabı ol­ma­dan Allah barəsində mü­ba­hisə edir.

Allahın tək ilah olması barədə mübahisə edən o kəslərə: “Allahın Öz rəsuluna nazil etdiyi vəhyə tabe olun!”– deyildikdə, onlar: “Tabe olmuruq! Biz ilahlarımıza ibadət etməklə əcdadımızın getdiyi yolu tutub gedəcəyik!”– deyərlər. Əgər şeytan onları - bütlərə ibadət etmək xüsusunda azdırmaqla, Qiyamət günü Cəhənnəm odunun əzabına dəvət edirsə, yenə də əcdadlarının yolu tutub gedəcəklər?!

Kim öz ibadətini ixlasla Allaha yönəldər və yaxşı işləri də Onun rizası üçün edərsə, nicat tapmaq üçün ən möh­­kəm ipdən yapış­mış olar və tutduğu ipin qırılacağından qorxmaz. Bütün işlərin sonu tək Allaha qa­yı­dar və O, hər kəsə layiq olanı (mükafatını və ya cəzasını) verər.

Ey Peyğəmbər! Kiminsə Allaha küfr etməsi sə­ni kədər­lən­dirməsin. Qiyamət günü onların dö­nü­şü yalnız Bizə ola­caq. Biz on­lara dünyada ikən etdikləri günahlar ba­rədə xə­bər ve­rə­cək və buna görə onları cəzalandıracağıq. Həqi­qətən, Allah qəlblərdə olanları bilir, qəlblərdə olanlardan heç bir şey Ondan gizli qalmaz.

Biz onlara dünyada verdiyimiz nemətlər­dən az bir müddət is­tifadə etməyə im­kan verəcək, sonra da Qiyamət günü onları şiddətli əzaba - Cəhənnəm əzabına düçar edəcəyik.

Ey Peyğəmbər! Əgər sən o müşriklərdən: “Göy­ləri və ye­ri kim yaradıb?”– de­yə soruşsan, onlar mütləq: “Onları Allah yaradıb!”– deyəcəklər. Onlara de: “Həmd, sizə dəlil-sübut göstərən Allaha məxsusdur!” Lakin onla­rın əksəriyyəti, cahil olduğu üçün həmdin kimə məxsus olduğunu bilmir.

Göylərdə və yerdə olan məxluqatın, mülkün və işlərin hamısı yalnız Alla­hındır. Allah yaratdıqlarından heç kəsə möhtac deyildir. O, dünyada da, axirətdə də tərif olunmağa layiqdir.

Əgər yer üzündəki bü­tün ağaclar doğranıb qələm edilsəydi, də­niz də mü­rəkkəb olsaydı və ardından da ona yeddi dəniz qatıl­say­dı, bu mürəkkəb bitsədə, Allahın kəlmələri bitməzdi. Həqiqətən, Allah yenilməz qüdrət sahibidir, habelə, yaratmaq və idarə etmək xüsusunda Hik­mət sahibi­dir.

Ey insanlar! Sizi yaratmaq, habelə, Qiyamət günü haqq-hesaba çəkmək və əməllərinizin əvəzini ver­mək, sadəcə bir adamı ya­rat­maq və di­rilt­mək kimi­ asandır. Həqiqə­tən, Allah Eşidəndir və bir səsi eşitmək, Ona digər səsi eşitməyə mane ola bilməz. Habelə, Görən­dir və bir şeyi görmək, Ona digər bir şeyi görməyə mane ola bilməz. Eləcə də bir canlını yaratmaq və diriltmək, Ona digər birini yaratmağa və diriltməyə mane ola bilməz.

Məgər Allahın gecəni qısaldıb gündüzü uzatdığını, gündüzü də qısaldıb gecəni uzatdığını, müəy­yən olunmuş vaxtadək öz yolu ilə hərəkət edən günəşi və ayı qoy­du­ğu qanunlarına tabe etdi­yi­ni, üstəlik, Allahın nə etdiklə­rinizdən xə­­bərdar oldu­ğu­nu görmür­sənmi?! Sizin əməllərinizdən heç biri Ondan gizli qalmayacaq və O, sizə əməllərinizin əvəzini verəcəkdir.

Uca Allahın təqdir etdiyi bu əzəmətli işlər, Onun haqq ilah olduğuna dəlalət edər. O, həm zatında, həm vəsflərində, həm də işləlrində haqq olandır. Müşriklərin Ondan başqa ibadət etdikləri isə heç bir əsası olmayan batildir. Həqiqətən Allah, həm zatı, həm də hökmü və qüdrətilə yaratdıqlarından ucadır, belə ki, Ondan uca heç bir şey yoxdur. Və O, hər şeydən böyükdür.

Ey insanlar! Onun qüdrətinə və lütfünə dəlalət edən möcüzələrdən bəzisi­ni sizə göstərmək üçün də­nizdə gə­milərin Allahın lütfü və qüdrəti sayəsində üzdü­yünü gör­­mür­sü­nüzmü?! Şüb­həsiz ki, bunda hər bir müsibətə səbir edən və nail olduğu hər bir nemətə şükür edən­ kimsələr üçün Allahın qüdrətli olduğuna dair dəlillər vardır.

Dağlar və buludlar kimi dal­ğalar onları hər tərəfdən əhatəyə aldığı zaman onlar duanı və ibadəti məhz Allaha məxsus edərək yalnız Ona yal­va­rar­lar. Allah on­ların duasını qəbul edib, onları quruya çıxartdıqda və suda boğulmaqdan xilas etdikdə isə ara­la­rından bəzilə­ri bu nemətə kamil şəkildə şükür etməz, bəziləri də Allahın nemətinə küfür edər. Bizim ayə­lərimizi, dənizdəki təhlükədən xilas olacağı təqdirdə Allaha şükür edəcəyinə söz verib sonra əhdini pozan xain­lər, Allahın nemətlərinə qarşı nankor olan, Rəbbinin verdiyi nemətə şükür etməyən kimsələr inkar edərlər.

Ey insanlar! Rəbbiniz­in əmrlərini yerinə yetirib, qadağan etdiklərindən çəkinməklə Ondan qorxun. Valideynin övlada, öv­la­dın da vali­dey­nə heç bir şeylə fay­da verə bilmə­yə­cəyi günün əzabından həzər edin. Hə­qiqə­tən, Allahın Qiyamət günü əməllərin əvəzini verəcəyinə dair və­di haqdır və şübhə yoxdur ki, bu,baş verəcək. Qoy bu fani dün­ya, içindəki zövqü-səfası və əyələncəsi ilə sizi aldatmasın, hiylə­gər şeytan da sizi Alla­hın həlim olması və əza­bını sizdən sovuşdurması ilə tov­la­ma­sın.

Həqiqətən, qiyamət saatı haq­qında elm yalnız Allahdadır. O, qiyamətin nə zaman qopacağını bilir. Yağışı istədiyi vaxt yağ­dırır və bətnlərdə olanın oğlan yoxsa qız, habelə, bədbəxt yoxsa xoşbəxt olduğunu bilir. Heç kəs sabah xeyir yoxsa şər qazanacağını bi­lmir. Heç kəs harada öləcə­yini də bilmir. Əksinə, bunların hamısını bilən yalnız Allahdır. Şüb­hə­siz ki, Allah bunların hamısını bilən və hamısından xəbər­dardır. Heç bir şey Ondan gizli qalmır.