Аль-Анам

Mütləq kamilliklə vəsf olunmaq, məhəbbətlə yanaşı ali gözəlliklərlə həmd-sənaya layiq olmaq, göyləri və yeri misli olmadan yaratmaq yalnız Allaha aiddir. O, bir-birini təqib edən gecə və gündüzü - gecəni zül­mət­, gündüzü isə nur üçün yaradmışdır. Bu dəlil­lər­dən sonra kafir olan­lar hələ də başqalarını Ona tay tutub, onları Allah şərik qoşurlar.

Ey İnsanlar! Atanız Adəmi - aleyihssəlam - palçıqdan yaratdığı zaman sizi də palçıqdan yaradan, son­ra da sizin dünya həyatında qalmanız üçün müəyyən vaxt təyin edən pak olan Allahdır. Allah Qiya­mət gü­nü qəbirlərdən dirilməyiniz üçün də yalnız Onun bildiyi bir vaxt təyin etmişdir. Bunu bildikdən sonra siz ye­nə də pak olan Allahın ölüləri diriltmə qüdrətinə şübhə edir­siniz!

O, həm göylərdə, həm də yerdə haqqlı olaraq ibadət edilən pak olan Allah­dır. Ona heç bir şey gizli qalmaz. O, gizlində saxladığınız niyyətləri, sözləri və əməlləri də, bunlardan aşkara çıxardığınızı da bilir. O, bu əməllərin əvəzini sizə verəcəkdir.

Müşriklərə Rəbbindən nə dəlil gəldisə, onlar bu dəlillərə heç fikir vermədən onları tərk etdilər! Artıq onlara Allahın təkliyinə dəlalət edən açıq-aydın dəlillər və Allahın elçilərinin doğruluğuna dəlalət edən ayələr gəlmişdir. Amma buna baxmayaraq onlar yenə də bu dəlillərə və ayələrə fikir verməyərək üz çevirdilər!

Əgər onlar bu açıq-aydın dəlillərdən üz çevirdilərsə, artıq bundan da açıq-aydın dəlillərdən üz çevirmişdilər. Onlar Muhəmmədin - sallallahu aleyhi və səlləm - Qurandan gətirdiyi haqqı yalan saydılar. Qiyamət günü əzabı gördükdə onlara gələn, istehza et­dik­lə­ri şe­yin haqq olduğunu biləcəklər.

Məgər bu kafirlər Allahın zalim ümmətləri məhv et­di­yi­­ni sünnəsini bilmirlərmi?! Allah onların özlərindən əvvəl bir çox ümmətləri məhv etmiş, onlara yer üzündə bu kafirlərə verilmədiyi yaşamaq və qüvvət im­kan­ları vermiş­dik. On­ların üzə­rinə bol-bol yağış yağ­dır­mış və onlar üçün ev­lərinin al­tından çaylar axıt­mışdı. Onlar isə bunu qarşılığında Allaha asi oldular. Allah da onları günahlarına görə hə­lak etdi və onlardan sonra başqa ümmətlər yaratdı.

Ey Peyğəmbər! Əgər sənə vərəqlər üzərində yazılı bir kitab nazil etsəydik, onlar öz gözləri ilə buna şahid olub, əlləri ilə ona toxunub hissiyatları ilə onun kitab olmasına yəqin olsaydılar belə, onlar yenə də inadkarlıq və təkəbbürlük üzündən iman etməzdilər və: "Gətirdiyin bu şey, açıq-aydın sehrdən başqa bir şey de­yil­, biz ona heç vaxt iman gətirməyəcəyik!"– deyərdilər.

Kafirlər: "Əgər Allah Muhəmmədlə - səllallahu aleyhi və səlləm - birgə bizi danışdıran və onun Allahın elçisi olmasına şahidlik edən bir mə­lək endi­rsəydi, biz mütləq iman edərdik"– dedilər. Əgər biz onların vəsf etdikləri kimi bir mələk en­dirsəydik, bundan sonra iman etməsəydilər, biz onları məhv edərdik və onlar nazil olsa heç tövbə etməyə belə möh­lət ve­ril­məz­di".

Əgər biz onlara göndərilən kimsəni mələk et­səy­­­dik, əl­bət­tə, onu bir kişi qiyafəsində edərdik ki, onlar onu dinləyib ondan qəbul edə bilsinlər. Çünki Allah mələyi yaradığı qiyafədə onlar mələklə danışa bilməzlilər. Əgər biz onu kişi qiyafəsində etsəydik, on­la­r bu mələk barədə bir daha şüb­hə­yə düşərdilər.

Əgər onlar səninlə birgə mələk nazil olmasını tələb edərək istehza edirlərsə, səndən əvvəlki ümmətlər də onlara göndərilən el­çilərə istehza etmişdilər. Am­ma inkar və istehza edənləri, ondan qorxudulduqları əzab hər tərəf­dən bürüdü.

Ey Peyğəmbər! Yalan sayan və istehza edən kimsələrə de: "Yer üzündə gəzib do­laşın, sonra da Allahın elçilərini yalan sayan­la­rın aqibətinin ne­cə olduğunu düşünün. Onlar güclü və qüvvətli olduqdan sonra Allahın əzabına düçar oldular".

Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Göylərdə, yerdə və olanların arasında olan mülk kimə məxsusdur?" De: "Hamısının mülkü Alla­ha məx­sus­dur!" Allah Özü­­nə, qullarına lütf edərək, rəhmli olmağı yaz­mış­­­dır. Onlara əzab verməyə tələsməz, əgər onlar tövbə etməsələr Qiyamət günü hamısını bir yerə cəm edəcəkdir. Bu, şübhə edilməyən bir gündür. Allaha küfr etməklə öz­lə­ri­ni ziyana uğradanlar iman gətirməzlər, elə isə özlərini ziyandan xilas etsinlər.

Gecə və gündüz də olanların hamısı, hər bir şeyin mülkü tək Allaha məxsusdur. O, sözlərinizi eşidəndir, əməllərinizi bi­ləndir və mükafatınızı verəcəkdir.

Ey Peyğəmbər! Allahla yanaşı başqa bütlərə və s. məbudlara ibadət edən müşriklərə de: "Mənim? Allahdan başqa­sı­nı özünə dost tutub, ondan yardım diləməyin ağılabatan bir şeydirmi?! O, göyləri və ye­ri misilsiz olaraq, heç vaxt belə bir yaradılış olmadan yaratmışdır. O, qullarından istədiyinə ruzi verir. Ona isə heç kəs ruzi vermir. O, qullarına möhtac deyil, əksinə qulları Ona möhtacdırlar. Ey Peyğəmbər! De: "Mənə Pak olan Rəbbim bu ümmətdən mənə Allaha təs­lim olanla­rın və Ona boyun əyənlərin ən birincisi olmağı əmr etdi və Ona başqasını şərik qoşanlardan olmağı qadağan etdi".

Ey Peyğəmbər! De: "Əgər mən Allahın mənə haram etdiyi şirki və s. günahları edərək, yaxud əmr etdiyi imanı və s. itaətləri tərk edərək Allaha asi olsam, Onun Qiyamət günü mənə böyük əzab verməsindən qorxaram".

Qiyamət günü Allah kimi əzabdan uzaqlaşdırarsa, Allah ona rəhm et­miş olar. Qiyamət gününün əzabından xilas olmaq, misli-bərabəri olmayan açıq-aydın bir uğur­dur.

Ey Adəm övladı! Əgər Allahdan sənə bir bəla gələrsə, səni o bəladan Allahdan baş­qa heç kəs qoruya bil­məz. Əgər Allahdan sənə bir xe­yir gələrsə, heç kəs ona mane ola bil­məz. O, hər şeyə qa­dirdir. Onu heç bir şey aciz etməz.

Allah Öz qullarna istədiyini edəndir, onları zəlil etməyə qadirdir. O, qullarından hər bir baxımdan ucadır, Onu heç bir şey aciz etməz. Kimsə Ona məğlub edə bilməz. Bütün bəşəriyyət Onun hökmünə tabedir. Pak olan Allah Ona layiq şəkildə Öz qulları üzərindədir. O, yaratmaqda, idarə etməkdə və şəri hökmlərində hikmət sahibidir. O, hər şeydən xəbərdardır, Ona heç bir şey gizli qalmaz.

Ey Peyğəmbər! Səni yalan sayan müşriklərə de: "Mənim həqiqətən də Allahın elçisi olduğuma hansı şeyin şahidliyi da­ha böyük­dür?" De: "Mənim həqiqətən də Allahın elçisi olduğuma ən böyük şahid Allahdır. O, mənimlə sizin aranızda şahiddir, O, mənim sizə nəyin gətirdiyimi və sizin hara qaytarılacağınızı (yaxud: sizin nə cavab verəcəyinizi) bilir. Allah bu Quran mənə sizi və onun çata­ca­ğı insan və cinləri xəbər­dar edib qorxutmağım üçün vəhy etdi. Ey Müşriklər! Mə­gər siz Allah­la ya­naşı ibadətə la­yiq olan başqa məbud­ların oldu­­ğu­na inanrsınız?" Ey Peyğəmbər! De: "Mən iqrar etdiyinizin batil olduğuna görə şa­hidlik et­mirəm. Şübhəsiz ki, Allah təkdir və Onun şəriki yoxdur. Mən si­zin Allaha şərik qoş­duqla­rınız hər bir şeydən uza­ğam".

Özlərinə Tövrat verdiyi­miz yəhudilər və özlərinə İncili verdiyimiz nəsranilər Muhəmməd peyğəmbərin - sallallahu aleyhi və səlləm - öz oğul­larını başqasının oğlundan tanı­dıq­ları ki­mi lap yaxşı tanı­yır­lar. Özlərini oda salmaqla ziyana uğradan o, kimsələr iman gə­tir­məzlər.

Allahın şəriki olduğunu qərar verib, Ondan başqasına ibadət edən, yaxud Allahın Öz elçisinə nazil etdiyi ayələrini ya­lan he­sab edən kim­sədən daha zalım kim ola bilər? Şüb­hə­siz ki, zalımlar tövbə etməsələr, Allaha şərik qərar verdikləri və Onun ayələrini yalan hesab etdikləri üçün heç vaxt nicat tapmaya­caq­lar!

Qiyamət günü heç kəsi gözdən qaçırmadan, onların hamısını bir yerə top­layacağımızı sonra isə Allahla yanaşı başqalarına ibadət edənlərə, məzəmmət edərək : "Onların Allahın şərikləri olduqlarını yalandan id­dia etdi­yiniz şərikləriniz hara­dadır?!" - deyəcəyimizi yadına sal.

Bu imtahandan sonra onların yalandan: "Rəbbimiz Allaha and olsun ki, biz dünyada ikən Sənə şərik qoşanlardan deyildik, əksinə, Sənə iman edən və tək Sənə ibadət edənlərdə idik!"– deyərək ibadət etdikləri bütlərdən uzaq olduqdan başqa bir bəhanə­ləri qal­ma­ya­caq.

Ey Muhəmməd! Bax gör, onlar Allaha şərik qoşduqlarını inkar edərək özlərinə qarşı necə yalan söyləyirlər. Dünya həyatında ibadətdə Allahla yanaşı uydur­duq­ları bütlər isə onlar­dan uzaqlaşıb yox olacaq və onları köməksiz qoyacaq.

Ey Peyğəmbər! Müşriklərdən Quran oxuduğun zaman səni dinlə­yənlər də vardır. Lakin onların inadkarlığları və üz çevirmələri səbəbindən Quranı anla­masın­lar deyə onla­rın qəlblə­rinə pərdə çək­dik, qulaq­la­rı­na da, haqqı eşidib faydalanmasınlar deyə tıxac vurduq. Elə buna görə də onlar eşitdikləri ayələrdən faydalana bilməzlər. Onlar istə­ni­lən açıq-aydın dəlilləri görsələr belə, yenə də ona inan­maz­lar. Hətta ya­nına gəldikdə sə­ninlə haqq barədə batil ilə mü­ba­hisə edərək: "Bu gətirdiyin, keçmişdəkilərin kitablarından əldə olunan məlumatdan baş­­qa bir şey deyildir"– de­yər­lər.

Onlar həm insanlara peyğəmbərə iman gətirməyi qadağan edər, həm də özləri ondan uzaqlaşırlar, nə bir kimsənin peyğəmbərdən faydalanmasına izin verir, nə də ki, özləri peyğəmbərdən faydalanırlar. Onlar bu əməlləri ilə ancaq özlərini həlak edir və bu əməllərinin onları həlak edilməsinə səbəb olduğunu bilmirlər.

Ey Peyğəmbər! Qiyamət günü onların oda ərz olunduqları vaxt həsrət çəkərək: "Kaş, bizi dünya­ həyatına qay­taraydılar! Onda biz Allahın ayə­lə­rini yalan say­mayıb, Allaha iman gətirənlərdən olar­dıq"– dediklərini görsəydin, hallarının pis olmasından təəccüblü bir hal görərdin!

Bu, heç də onların: "Əgər geri qaltarılsaydılar iman gətirərdilər"– dedikləri kimi deyildir. Əksinə, əzaları onların əleyhinə şahidlik etdikdə: "Allaha and olsun ki, biz şərik qoşanlardan deyildik"– əvvəlcə gizlət­dik­­­ləri sözlər onlara aşkar oldu. Əgər onlar dünyaya qay­tarılsay­dı­lar, yenə də özlərinə qada­ğan olun­muş küfr və şirk əməllərə qayıdardılar. Şüb­hə­siz ki, onlar əgər dünyaya qay­tarılsay­dı­lar iman gətirərdilər iddalarında yalan danışırlar.

Müşriklər dedilər: "Yaşadığımız dünya hə­ya­tı­ndan başqa bir həyat yox­dur və biz haqq-hesab üçün diril­dilmə­yə­cə­yik!"

Ey Peyğəmbər! Öldükdən sonra dirilməyi inkar edənlərin Rəbbinin hüzuruna gətirilərkən Allahın onlara: "Məgər yalan hesab etdiyiniz bu dirilmə heç bir şəkk-şübhə olmayan həqiqət deyilmi?"– dediyi zaman görsəydin, hallarının pis olmasınmdan çox təəccüblü bir hal görərdin! Onlar: "Bizi yaradan Rəbbimizə and olsun ki, bu heç bir şək-şübhə olmayan həqiqətdir!"– deyəcəklər. Bu zaman Allah onlara buyuracaqdır: "Elə isə bu günü dünya həyatında yalan sayıb, inkar etdiyinizə görə dadın əzabı!"

Qiyamət günü dirilməyi və Allah ilə qarşılaşmağı ya­­lan sa­yanlar artıq ziyana uğ­ramış­lar. Qiyamət saatı onları qəf­lə­tən, xəbərsiz halda haqla­dıqda onlar böyük peşmançılıq çəkib, öz günahlarını bellərində daşıyaraq de­yəcəklər: "Qiyamət günü üçün hazırlıq görməyib Allaha qarşı küfr edərək Allaha itaət barəsində etdiyimiz təqsirlərə görə vay ha­lımıza!" Bellərində daşı­dıqları bu günahlar necə də pisdir!

Meyil etdiyiniz dünya həyatı orada Allahı razı salan əməl etməyən kimsə üçün oyun və əy­lən­cə­dən başqa bir şey de­yil. Amma Allaha iman və itaət edərək Onun əmr etdiyini yerinə yetirib, şirk və günahlardan çəkinərək qadağan etdiyi əməlləri tərk edib Allahdan qorxan kimsələr üçün isə Axi­rət yurdu daha xeyirlidir. Ey Müşriklər! Məgər Allaha inam gətirib, saleh əməllər etməniz üçün bunu anlamır­sı­nız?!

Ey Peyğəmbər! Biz bilirik ki, onların aşkarda sə­ni yalan saymaları səni kədərləndirir. Bil ki, onlar, sənin sadiqliyinə və düzgünlüyünə bələd olduqları üçün, qəlblərində səni ya­lançı hesab etmirlər. Lakin onlar zalım bir qövmdür, sənin peyğəmbər olduğunu zahirdə inkar etsələr də, qəlblərində buna yəqin inanırlar.

Onların sənin gətirdiyin dini yalan saymalarının xüsusilə sənə aid olduğunu əsla güman etmə. Belə ki, səndən əvvəlki elçiləri də yalançı sayılmış və öz qövmləri tərəfindən əziyyətlərə məruz qalmışdılar. Lakin onlar Allahdan kömək gələ­nə­dək, Allah yolunda dəvət və cihad etməklə səbir nümayiş etdirdilər. Heç kəs Allahın yazdığı köməyi və peyğəmbərlərinə verdiyi vədi də­yi­şə bil­məz. Ey Peyğəmbər! Artıq səndən əvvəlki peyğəmbərlər, onların öz qövmündən gördükləri əziyyətlər və Allah onlara düşmənçilik edənləri həlak edərək onlara necə kömək etdiyi bə­zi xə­bər­lər sənə gəlib çatdı.

Ey Peyğəmbər! Əgər onların sənin gətirdiyin haqdan üz döndər­məsi və səni yalançı hesab etməsi sənə ağır gəlirsə, on­da ba­carır­san­sa yerin altına ata biləcəyin bir lağım və göyə çıxa biləcə­yin bir nərdivan tapıb onlara Bizim sənə verdiyimizdən başqa bir dəlil gətirə bilərsənsə, durma gətir! Əgər Allah istə­səy­di on­ları sənin gətirdiyin din üzərində top­layıb doğru yola yö­nəl­dərdi. Lakin Allah bunu müəyyən bir hikmət üçün istəmədi. Elə isə cahillər­dən ol­ma və onların iman gətirmədiklərinə görə özünü üzüb həlak etmə.

Sənin gətirdiyin dini ancaq sözü dinləyib başa düşənlər qəbul edər. Kafirlər isə ölüdürlər, onlar səni anlamazlar, çünki onların qəlbləri artıq ölmüşdür. Ölü­lərə gəl­dik­də isə, Allah qiyamət günü onları di­rildəcək, son­ra da on­lar etdikləri əməllərin əvəzini almaq üçün tək Onun hü­zuruna qayta­rıla­caqlar.

Müşriklər iman gətirməkdən inadkarlıq edərək dedilər: "Niyə Muhəmmədə - səllallahu aleyhi və səlləm - Rəb­bin­dən onun gətirdiyi dinin doğru olmasını təsdiqləyən fövqəladə bir möcüzə en­diril­mə­yib?" Ey Peyğəmbər! De: "Şüb­hə­siz ki, Allah onların istədikləri fövqəladə bir möcüzəni endirməyə qa­­dir­dir. La­­kin bunu tələb edən müşriklərin çoxu fövqəladə bir möcüznin enməsinin heç də onların tələbi ilə deyil əksinə, bunun Uca Allahın hikməti ilə olduğunu bil­mir, çünki Allah onların istədiklərini endirsə bundan sonra da onlar iman gətirməsələr Allah onları həlak edər".

Ey Adəm övladı! Yer üzündə hərəkət edən hey­van­ların və göydə uçan quşların ha­mısı yaradılış və ruzi baxımından sizin ki­mi üm­mətlərdir. Biz Lövhi-məhfuzda hər bir şeyi qeydə almışıq. Hamısının elmi Allah yanındadır. Sonra Qiyamət günü on­ların arasında hökm vermək üçün Rəbbinin hü­zuruna top­la­na­caq­lar və O, hər kəsə əməllərinin əvəzini layiq olduğu şəkildə verəcəkdir.

Ayələrimizi yalan sa­yan­ kimsələr eşitməyən kar, danışmayan lal kimidirlər və onlar bununla yanaşı qa­ran­lıqlar içində qalmış korlardır. Bu halda olan kimsə necə düz yola yönəlsin?! Allah insanlardan azdırmaq istədi­yini az­dırar, doğru yola yönəltmək istədiyini isə heç bir əyrilik olmayan düz yola yö­nəl­dər.

Ey Peyğəmbər! Müşriklərə de: "Elə isə mənə de­yin görüm əgər sizə Alla­hdan əzab gəlsə və ya vaqe olacağı sizə vəd olunmuş Qiyamət saat sizi haqlasa, sizə baş vermiş bəlanı və ya sıxıntını aradan qaldırmaq üçün Allah­dan baş­qa­sı­nı­mı çağıra­caqsı­nız?! Əgər ibadət etdiyiniz ilahların sizə fayda və ya zərər verməyə qadir olduğu iddanızda doğru danı­şan­lar­sı­­nızsa".

Haqq budur ki, siz, sizi yaradan, istədiyi təqdirdə sizi bəladan qoruyan və zərəri sizdən sovuşduran Allahı qoyub başqasına dua etməyəsiniz. Çünki bunlara qadir olan yalnız Allahdır. Allaha şərik qoşaraq ibadət etdiyiniz bütlərin sizə xeyir və zərər verməyə qadir olmadıqlarını bildiyiniz üçün onları tərk etməlisiniz.

Ey Peyğəmbər! Səndən əvvəl də üm­mət­lərə elçilər göndərmişdik, lakin onlar elçiləri yalançı hesab etdilər və elçilərin onlara gətirdiklərindən üz çevirdilər. Elə buna görə də Biz onların Allaha boyun əyib və Onun qarşısında zəlil olsunlar deyə onları yoxsulluq və sağlamlıqlarına zərər verən xəstəlik kimi sıxın­tılarla əzab verdik.

Heç olmasa bəlamız on­la­ra gəldiyi zaman bəlanı onlardan sovuşması üçün Allah qarşısında zəlil olub, Ona boyun əy­səydilər, Biz onlara rəhm edərdik. Lakin onlar bunu etmədilər, əksinə on­ların qəlb­ləri sərt­ləş­di və başlarına gələn bu bəladan ibrət çıxarıb, öyüd-nəsihət almadılar və şeytan da onlara etdikləri küfr və asi əməlləri gözəl­ gösdərdi və beləliklə də olduqları əməllər üzərində davam etdilər.

Onlar yoxsulluq və xəstəlik sıxıntısı səbəbində özlərinə edilmiş öyüd-nəsihəti unudub, Allahın əmrlərini tərk etdikləri zaman ruzi qapı­la­rını onların üzünə açaraq, onlara yoxsulluqdan sonra zənginlik, xəsdəlikdən sonra bədənlərinə sağalamlıq bəxş etdik, elə ki onlar, özlərinə ve­ri­lən nemətlərə görə təkəbbürlük edib, özlərindən razı qaldıqda isə on­ları qəf­lə­tən əzabımızla yaxaladıq və onlar ümüd içində yaşadıqları bir halda ümidsiz və heyrət içində qal­­dılar.

Beləliklə, kafir qöv­mün hamısı həlak olmaqla, Allahın Öz elçilərinə yardım etməsi sayəsində kafirlərin kökü kə­sildi. Allah Ona düşmənçilik edənləri məhv etdiyinə və elçilərinə göstərdiyi yardımna görə şükür və səna aləm­lə­rin Rəbbi tək Allaha məxsudur!

Ey Peyğəmbər! Müşriklərə de: "Bir mənə deyin görək, əgər Allah eşitmə qa­­bi­liy­yə­tinizi əli­­nizdən alıb sizi kar və gör­mə qa­­bi­liy­yə­tinizi əli­­nizdən alıb siz kor edib, qəlb­­lərinizə mö­hür vurub heç bir şey anlamasaz, hansı haqq məbud itirdiyiniz bu şeyləri si­zə qay­tara bilər?" Ey Peyğəmbər! Bax gör, Biz müxtəlif növ dəlilləri onlara ne­cə bəyan edi­rik, sonra onlar ye­nə də bu dəlillərdən üz çe­vi­rirlər.

ُEy Peyğəmbər! Onlara de: "Bir deyin görək, əgər sizə Alla­hın əzabı hiss etmədiyiniz bir halda, qəflə­tən və ya hiss etdiyiniz bir halda, açıq-aşkar gəlsə, bu əzab Allaha küfr etdikləri və elçiləri yalan saydıqların görə yalnız zalım qövmə olardı".

Biz göndərdiyimiz elçiləri yalnız iman və itaət əhlinə, sonsuz, əbədi olan nemətləri müjdə verən, küfr və asiliklər edənlərə isə şiddətli əzabımızla qorxudan kimi gön­dəririk. Elçilərə iman gətirib əməlini islah edən kimsələri axirətdə gözləyən şeylərə görə heç bir qorxu­su yoxdur və onlar dünyada ikən əldə edə bilmədikləri dünya naz-nemətlərinə görə həsrət və kədər çəkməzlər.

Ayələrimizi yalan sa­yan­­lara isə Allahın itaətindən xaric olduqları səbəbindən əzab toxu­na­caqdır.

Ey Peyğəmbər! Müşriklərə de: "Mən sizə demirəm ki, Alla­hın ruzi xəzinələri mənim ya­nım­dadır və mən də bu xəzinələrdən istədiyim kimi istifadə edirəm. Mən sizə demirəm ki, Allahın mənə vəhy edərək bildirdiyindən savayı qeybdən nəsə bil­mirəm. Mən sizə demirəm ki, mən mələklərdən bir mə­lə­­yəm. Lakin mən Allahın elçisiyəm. Mən yalnız mə­nə vəhy olu­nana tabe olu­ram və bilmədiyim bir şeyi də idda etmirəm". Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Mə­gər gözləri haqqı görməkdən kor olan kafir kimsə ilə haqqı görüb ona iman gətirəm mömin kimsə eyni ola bilərmi? Ey Müşriklər! Məgər ətrafınızda olan Allahın aləyini gördükdən sonra ağılınızla fikirləşmirsinizmi?"

Ey Peyğəmbər! Qiyamət günü Rəbbinin hüzuruna top­la­na­caq­larından qorxanları bu Quranla qorxut ki, Allahdan başqa onların nə bir fayda verən hamisi, nə də zərəri onlardan sovuşduran bir havadarı vardır. Bəlkə Allahın əmrlərini yerinə yetirib və qadağan etdiyindən uzaq duraraq pis əməl­­lərdən çə­kinələr. Məhz belə kimsələrdir, Qurandan faydalanan kimsələr.

Ey Peyğəmbər! Gündüzün əvvəlində və sonunda daima ixlasla Allaha ibadət edən yoxsul müsəlmanları müşriklərin başçılarının İslama meyil etmələri üçün öz məclisindən uzaqlaşdırma. Nə sən o yoxsulların verəcəkləri he­sa­bata cavab­deh­sən, - çünki onların hesabatı Allah yanındadır, - nə də onlar sənin verə­cəyin hesabatına ca­vab­dehdirlər. Əgər sən on­ları öz məclisindən qov­san, bu zaman sən Allahın hüdudlarını aşanlardan olarsan.

Beləliklə, Biz onların bir qismini digəri ilə sınadıq və onları dünya naz-nemətlərində bir-birindən fərqli etdik ki, qoy zəngin kafirlər yoxsul möminlərə belə de­sinlər: "Mə­gər Allah bizim ara­mızdan ancaq bu yoxsullara doğru yola göstərərək lütf etmişdir?! Əgər iman xeyirli bir şey olsaydı, onlar bu işdə bizdən qabağa düşə bilməzdilər, çünki öndə gedən yalnız bizik". Məgər Allah Onun bəxş etdiyi nemətlərə şü­­kür edən­ləri daha yaxşı tanı­yan, onları iman gətirməyə müvəffəq edən və Onun nemətlərini nankorluğ edənləri rəzil edib imana müvəffəq etməyən de­yil­­mi?! Əlbətdə ki, Allah onları daha yaxşı tanıyır.

Ey Peyğəmbər! Sənin gətirdiyin dinin doğru olduğuna şahidlik edərək ayələrimizə iman gəti­rən­lər sə­nin yanına gəldikdə onlara hörmət olaraq salamlarını qaytar və onları Allahın rəhmətinin geniş olması ilə müjdə ver. Allah qullarına bir lütf olaraq Özünə rəhmli ol­mağı əzəldən vacib etmişdir. Sizlərdən hər kəs cahillik və ya səfehlik üzündən günah iş görsə və günah etdikdən son­ra töv­bə edib əməl­lə­rini islah etsə, Allah onun günahını ba­ğış­layar. Həqiqətən, Allah, Ona tövbə edən qullarını ba­ğış­la­yan­dır və onlara qarşı rəhmlidir.

Qeyd edilən ayələrdə günahkarların tutduğu yo­lun və onların üslublarının ay­dın olması və bundan çəkinilməsi üçün sənə bəyan etdiyimiz kimi, Biz batil əhlinə də dəlillərimizi be­ləcə bir-bir izah edirik.

Ey Peyğəmbər! De: "Allah məni sizin Ondan başqa ibadət etdiklərinizə ibadət etməyi qadağan etmişdir". Ey Peyğəmbər! De: "Mən sizin Allahdan başqasına ibadət etmək istəyinizə uymaram. Əgər sizin bu istəyinizə tabe olsam bu zaman mən haqq yoldan azar və doğru yola yönələn olmaram, bu ancaq Allahdan heç bir burhan olmadan öz istəklərinə tabe olanların işidir".

Ey Peyğəmbər! Müşriklərə de: "Mən öz istəyimə deyil, Rəbbimdən na­zil edilən açıq-aydın dəlilə əsasla­nı­ram. Lakin siz bu dəlili yalan saydınız. Sizin səbir­siz­lik­lə tələb etdiyiniz əzab və fövqəladə möcüzələr məndə deyildir. Bu, yal­nız Allahın əlində olan bir işdir. Hökm - həmçinin tələb etdiyiniz də - yalnız tək Allaha məxsusdur. Allah haqqı söy­ləyir və haqqla hökm verər. Pak olan Allah, haqqlını haqqsızdan ayırd edənlərin ən yaxşısıdır".

Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Əgər sizin səbir­siz­lik­lə tələb etdiyiniz əzab və fövqəladə möcüzələr mənim əlim­də ol­saydı, əlbət­tə, mən onu sizə endirərdim, beləliklə də, mənimlə si­zin ara­nızda bu iş bitmiş olar­dı. Allah za­lımlara nə vaxta qədər möhlət verdiyini və onlara və zaman əzab verəcəyini daha yaxşı bilir".

Qeybin xəzinələri yalnız Allah ya­nında­dır. Qeybi Ondan başqa kimsə bilməz. O, quruda və də­nizdə olan hər bir heyvanı, bitki və cansız məxluqatı bilir. Harada olmasından aslı olmayaraq ye­rə düşən elə bir yarpaq, yerin qaranlıq­la­rında gizli qalan elə bir to­xum, elə bir yaş və elə bir quru şey yoxdur ki, o, əzəldən açıq-aydın kitabda, Lövhi-Məh­fuzda olmasın.

Yatdığınız zaman ruhlarınızı müvəqqəti olaraq alan, gün­düz­lər isə nələr etdiyinizi bilən Allahdır. Siz yuxuda ikən ruhlarınızı aldıqdan son­ra O, sizi sə­hər­lər oya­dır ki, Allah yanında müəyyən olun­muş həyatınızın sonu gəlib çatana qədər əməllər edəsiniz. Son­ra isə Qiyamət günü qəbirlərinizdən dirilərək dönü­şünüz tək Ona ola­caq. Sonra O, dünya həyatında nə etdiklə­ri­niz ba­rədə sizə bildirəcək və etdiyiniz əməllərin mükafatını sizə verəcək­dir.

Allah Öz qulları üzərində yenilməz qüvvət sahibidir və onları zəlil etməyə qadirdir. O, qullarından hər bir baxımdan ucadır. Hər bir şey Ona boyun əymişdir. Pak və uca olan Allah cəlalına layiq şəkildə Öz qulları üzərindədir. Ey İnsanlar! O sizə ölüm mələyi və onun köməkçiləri ruhunuzu alıb əcəliniz sona çatana qədər əməllərinizi yazan hörmətli mə­ləklər gön­də­rir və onlar əmr olunduqları işdə heç bir səhvə yol verməzlər.

Sonra ruhları alınmış kimsələrin hamısı əməllərinin əvəzini almaq üçün öz­lə­rinin hə­qiqi hi­mayədarı olan Allaha qayta­rılacaq­lar. Ədalətli hökm yalnız Ona məx­susdur və O, sizin saydıqlarınızın ən tez sayanı və əməllərinizi ən tez haqq-hesab çəkən­dir.

Ey Peyğəmbər! Müşriklərə de: "Gizlində və aşkarda, zəlil bir halda yalvararaq tək Ona dua edib: "Ey Rəbbimiz! Əgər bizi bu təhlükədən qurtarsan, bizə olan bu nemətinə görə Sənə şükür əlaməti olaraq əsla Səndən başqasına ibadət etmərik" – deyə yal­var­dı­ğınız za­man sizi qu­runun və dənizin zülmətlərindən xilas edib, təhlükədən kim sovuşdurdu?"

Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Sizi ondan və bütün başqa sıxın­tılardan Allah xilas edir. Bundan sonra isə siz xoş vaxtlarında yenə də Ona şərik qoşur­sunuz. Sizcə bundan da daha böyük zülm nə ola bilər ki?!"

Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Allah üs­tünüz­ə daş, ildırım, tufan kimi və ya al­tınızdan zəlzələ və ya yerə batırmaq kimi sizə əzab gön­dər­məyə yaxud qəlblərinizi bir-birinizə qarşı çevirib və sonda hər biriniz öz istəyinin ardınca gedərək sizi bir-birinizlə vuruşdurmağa qa­dirdir". Ey Peyğəmbər! Gör biz onlara dəlilləri necə bir-bir bəyan edirik ki, bəl­kə sənin gətirdiyinin haqq, özlərində olanın isə batil olduğunu anlasınlar.