Al-Mukhtasar · Tafsir · in Vietnamese
القمر
Al-Qamar
The Moon · Meccan · 55 ayahs
54:1Page 528
ٱقۡتَرَبَتِ ٱلسَّاعَةُ وَٱنشَقَّ ٱلۡقَمَرُ ١
The Hour has come near, and the moon has split [in two].1
Thời khắc tận thế đang tiến rất gần, và mặt trăng đã từng bị chẻ đôi trong thời của Thiên Sứ, việc chẻ đôi đó chính là một trong các dấu hiệu mà Thiên Sứ đã trình bày.
54:2Page 528
وَإِن يَرَوۡاْ ءَايَةٗ يُعۡرِضُواْ وَيَقُولُواْ سِحۡرٞ مُّسۡتَمِرّٞ ٢
And if they see a sign [i.e., miracle], they turn away and say, "Passing magic."1
Thế nhưng mỗi khi người đa thần chứng kiến bằng chứng được trình bày rõ ràng khẳng định sứ mạng của Thiên Sứ thì họ vẫn không chấp nhận, ngược lại còn nói: Với những bằng chứng mà chúng tôi đã nhìn thấy toàn là những thứ bịa đặt, giả dối.
54:3Page 528
وَكَذَّبُواْ وَٱتَّبَعُوٓاْ أَهۡوَآءَهُمۡۚ وَكُلُّ أَمۡرٖ مُّسۡتَقِرّٞ ٣
And they denied and followed their inclinations. But for every matter is a [time of] settlement.
Và họ đã phủ nhận mọi chân lý được mang đến cho họ bằng sự mù quáng thuận theo sở thích của họ và rồi mọi việc - dù tốt hay xấu - sẽ đều được phơi bày sự thật trong Ngày Tận Thế.
54:4Page 528
وَلَقَدۡ جَآءَهُم مِّنَ ٱلۡأَنۢبَآءِ مَا فِيهِ مُزۡدَجَرٌ ٤
And there has already come to them of information that in which there is deterrence.
Trong khi đó họ đã nhận được nguồn tin xác thực về những cộng đồng trước đây bị Allah tiêu diệt vì tội phủ nhận đức tin, hành động bất công của họ, lẽ nào lại không đủ răn đe cho hành động vô đức tin và bất công của họ ư?!
54:5Page 528
حِكۡمَةُۢ بَٰلِغَةٞۖ فَمَا تُغۡنِ ٱلنُّذُرُ ٥
Extensive wisdom - but warning does not avail [them].
Và nguồn tin được mang đến là bằng chứng cụ thể, xác đáng, tuy nhiên không đủ sức răn đe đám người không tin tưởng Allah và Đời Sau.
54:6Page 528
فَتَوَلَّ عَنۡهُمۡۘ يَوۡمَ يَدۡعُ ٱلدَّاعِ إِلَىٰ شَيۡءٖ نُّكُرٍ ٦
So leave them, [O Muḥammad]. The Day the Caller1 calls to something forbidding,
Nếu như họ không được hướng dẫn thì Ngươi - hỡi Thiên Sứ - hãy bỏ mặc họ mà chờ đợi Ngày mà Thiên Thần thổi còi được lệnh thổi còi kêu gọi tập trung để tất cả đối diện với sự thật kinh hoàng.
54:7Page 529
خُشَّعًا أَبۡصَٰرُهُمۡ يَخۡرُجُونَ مِنَ ٱلۡأَجۡدَاثِ كَأَنَّهُمۡ جَرَادٞ مُّنتَشِرٞ ٧
Their eyes humbled, they will emerge from the graves as if they were locusts spreading,
Cặp mắt của họ thể hiện rõ nỗi nhục nhã lúc họ rời khỏi mồ của mình, họ hướng đến nơi tập trung chịu thanh toán tựa như bầy cào cào đang bay tứ tán.
54:8Page 529
مُّهۡطِعِينَ إِلَى ٱلدَّاعِۖ يَقُولُ ٱلۡكَٰفِرُونَ هَٰذَا يَوۡمٌ عَسِرٞ ٨
Racing ahead toward the Caller. The disbelievers will say, "This is a difficult Day."
Họ vội vã chạy theo lời gọi triệu tập, người vô đức tin sẽ nói: Hôm nay đúng là Ngày khó khăn bởi phải đối diện với biết bao là gian truân và nỗi sợ.
54:9Page 529
۞ كَذَّبَتۡ قَبۡلَهُمۡ قَوۡمُ نُوحٖ فَكَذَّبُواْ عَبۡدَنَا وَقَالُواْ مَجۡنُونٞ وَٱزۡدُجِرَ ٩
The people of Noah denied before them, and they denied Our servant and said, "A madman," and he was repelled.
Trước đám người phủ nhận sứ mạng của Ngươi - hỡi Thiên Sứ - dân chúng của Nuh đã phủ nhận Người khi được gởi đến với họ, và họ bảo: hắn là kẻ thần kinh. Và họ không ngừng mắng chửi, hạ nhục Người bằng mọi cách có thể, thậm chí còn hăm dọa nếu Người không dừng việc mời gọi.
54:10Page 529
فَدَعَا رَبَّهُۥٓ أَنِّي مَغۡلُوبٞ فَٱنتَصِرۡ ١٠
So he invoked his Lord, "Indeed, I am overpowered, so help."
Thế là Nuh khấn vái Thượng Đế của Người: Quả thật, dân chúng đã chiếm ưu thế trên bề tôi, họ không nghe lời gọi của bề tôi, xin Ngài giúp bề tôi giáng lên họ sự trừng phạt.
54:11Page 529
فَفَتَحۡنَآ أَبۡوَٰبَ ٱلسَّمَآءِ بِمَآءٖ مُّنۡهَمِرٖ ١١
Then We opened the gates of the heaven with rain pouring down
Vì vậy, TA đã mở toang các cửa trời để nước ồ ạt trút xuống không ngừng.
54:12Page 529
وَفَجَّرۡنَا ٱلۡأَرۡضَ عُيُونٗا فَٱلۡتَقَى ٱلۡمَآءُ عَلَىٰٓ أَمۡرٖ قَدۡ قُدِرَ ١٢
And caused the earth to burst with springs, and the waters met for a matter already predestined.
Và TA mở đất cho nước phun trào lên thành dòng chảy mạnh. Thế là hai dòng nước gặp nhau, nước mưa từ trời xuống và nước từ đất lên tuân theo sắc lệnh mà Allah đã tiền định, thế là nó đã nhấn chìm tất cả ngoại trừ ai Allah muốn.
54:13Page 529
وَحَمَلۡنَٰهُ عَلَىٰ ذَاتِ أَلۡوَٰحٖ وَدُسُرٖ ١٣
And We carried him on a [construction of] planks and nails,
Và TA đã chuyên chở Nuh trên chiếc tàu được đóng bởi ván gỗ và đinh, thế là TA đã cứu vớt Y và những ai cùng Y thoát khỏi chết chìm.
54:14Page 529
تَجۡرِي بِأَعۡيُنِنَا جَزَآءٗ لِّمَن كَانَ كُفِرَ ١٤
Sailing under Our observation as reward for he who had been denied.
Con tàu được TA trông chừng bảo vệ bình an trước những con sóng to liên hồi. Ta giúp đỡ Nuh chiến thắng trước những ai phủ nhận Y và vô đức tin với những gì được gởi đến từ Allah.
54:15Page 529
وَلَقَد تَّرَكۡنَٰهَآ ءَايَةٗ فَهَلۡ مِن مُّدَّكِرٖ ١٥
And We left it as a sign, so is there any who will remember?
Và thật ra TA đã lưu truyền việc trừng phạt đám người đó để làm bài học cho thế hệ sau, thế có ai biết lấy đó làm gương chăng?
TA đã trừng phạt thế nào đối với đám người phủ nhận và lời cảnh báo hủy diệt dành cho chúng đã ra sao?
54:17Page 529
وَلَقَدۡ يَسَّرۡنَا ٱلۡقُرۡءَانَ لِلذِّكۡرِ فَهَلۡ مِن مُّدَّكِرٖ ١٧
And We have certainly made the Qur’ān easy for remembrance, so is there any who will remember?
Và quả thật TA đã làm cho Qur'an dễ dàng để ghi nhớ và để răn đe, vậy có ai biết khắc ghi những lời răn đe đó chăng?
54:18Page 529
كَذَّبَتۡ عَادٞ فَكَيۡفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ ١٨
ʿAad denied; and how [severe] were My punishment and warning.
Người dân 'Ad đã phủ nhận vị Nabi Hud của họ, các ngươi - hỡi dân Makkah - hãy suy ngẫm xem sự trừng phạt của TA ra sao đối với kẻ phủ nhận? Và lời răn đe về việc hủy diệt họ đã như thế nào?
54:19Page 529
إِنَّآ أَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمۡ رِيحٗا صَرۡصَرٗا فِي يَوۡمِ نَحۡسٖ مُّسۡتَمِرّٖ ١٩
Indeed, We sent upon them a screaming wind on a day of continuous misfortune,
Chắc chắn TA đã trừng phạt họ bằng trận gió buốt giá trong ngày đại nạn xảy ra liên tiếp với họ cho đến khi Hỏa Ngục được mang đến.
54:20Page 529
تَنزِعُ ٱلنَّاسَ كَأَنَّهُمۡ أَعۡجَازُ نَخۡلٖ مُّنقَعِرٖ ٢٠
Extracting the people1 as if they were trunks of palm trees uprooted.
Con người bị bốc bay lên khỏi mặt đất, và bị ném đi nơi khác chôn đầu xuống đất tựa như những thân cây chà là trơ trụi không còn ngọn.
Các ngươi - hỡi dân Makkah - hãy suy ngẫm xem sự trừng phạt của TA đã ra sao đối với kẻ phủ nhận? Và lời răn đe về việc hủy diệt họ đã như thế nào?
54:22Page 529
وَلَقَدۡ يَسَّرۡنَا ٱلۡقُرۡءَانَ لِلذِّكۡرِ فَهَلۡ مِن مُّدَّكِرٖ ٢٢
And We have certainly made the Qur’ān easy for remembrance, so is there any who will remember?
Và quả thật TA đã làm cho Qur'an dễ dàng để ghi nhớ và để răn đe, vậy có ai biết khắc ghi những lời răn đe đó chăng?
Dân chúng Thamud đã phủ nhận lời khuyên bảo và đe dọa của Thiên Sứ Saleh.
54:24Page 529
فَقَالُوٓاْ أَبَشَرٗا مِّنَّا وَٰحِدٗا نَّتَّبِعُهُۥٓ إِنَّآ إِذٗا لَّفِي ضَلَٰلٖ وَسُعُرٍ ٢٤
And said, "Is it one human being1 among us that we should follow? Indeed, we would then be in error and madness.
Họ quyết khăng khăng chối bỏ, nói: Chúng ta phải nghe theo một con người phàm tục giống như chúng ta hay sao? Nếu chúng ta theo y trong trường hợp này là chúng ta đã lệch khỏi chân lý và sẽ bị bất ổn.
54:25Page 529
أَءُلۡقِيَ ٱلذِّكۡرُ عَلَيۡهِ مِنۢ بَيۡنِنَا بَلۡ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٞ ٢٥
Has the message been sent down upon him from among us? Rather, he is an insolent liar."
Lẽ nào chỉ chọn một mình Y để mặc khải thay vì ai đó trong chúng ta ư? Không đúng hơn Y là kẻ khoác lác tự cao.
54:26Page 529
سَيَعۡلَمُونَ غَدٗا مَّنِ ٱلۡكَذَّابُ ٱلۡأَشِرُ ٢٦
They will know tomorrow who is the insolent liar.
Rồi vào Ngày Tận Thế, họ sẽ sớm biết ai mới thật sự là kẻ khoác lác tự cao, Saleh hay chính họ?
54:27Page 529
إِنَّا مُرۡسِلُواْ ٱلنَّاقَةِ فِتۡنَةٗ لَّهُمۡ فَٱرۡتَقِبۡهُمۡ وَٱصۡطَبِرۡ ٢٧
Indeed, We are sending the she-camel as trial for them, so watch them and be patient.1
Quả thật, TA rút con lạc đà cái ra từ tảng đá và gởi đến họ để thử thách họ, cho nên Ngươi - hỡi Saleh - hãy chờ đợi, quan sát xem họ sẽ làm gì nó và nó sẽ làm gì họ và Ngươi hãy cố nhẫn nại trước mọi khó khăn họ gây ra cho Ngươi.
54:28Page 530
وَنَبِّئۡهُمۡ أَنَّ ٱلۡمَآءَ قِسۡمَةُۢ بَيۡنَهُمۡۖ كُلُّ شِرۡبٖ مُّحۡتَضَرٞ ٢٨
And inform them that the water is shared between them,1 each [day of] drink attended [by turn].
Và Ngươi (Saleh) hãy cho họ biết nước giếng của họ phải chia đôi với con lạc đà, một ngày của nó và một ngày của họ, vào ngày của bên nào thì chỉ bên đó mới được lấy nước.
54:29Page 530
فَنَادَوۡاْ صَاحِبَهُمۡ فَتَعَاطَىٰ فَعَقَرَ ٢٩
But they called their companion,1 and he dared2 and hamstrung [her].
Rồi họ kêu gọi một người của họ đến giết con lạc đà, và y đã cầm kiếm sát hại con lạc đà, thực thi theo lệnh của dân chúng của y.
Các ngươi - hỡi dân Makkah - hãy suy ngẫm xem sự trừng phạt của TA ra sao đối với kẻ phủ nhận? Và lời răn đe về việc hủy diệt họ đã như thế nào?
54:31Page 530
إِنَّآ أَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمۡ صَيۡحَةٗ وَٰحِدَةٗ فَكَانُواْ كَهَشِيمِ ٱلۡمُحۡتَظِرِ ٣١
Indeed, We sent upon them one shriek [i.e., blast from the sky], and they became like the dry twig fragments of an [animal] pen.
Và rồi TA đã giáng lên họ một tiếng gầm thét, thế là đã tiêu diệt sạch bọn họ, hình ảnh của họ giống như những cây cỏ khô trên những cánh đồng cho súc vật ăn vậy.
54:32Page 530
وَلَقَدۡ يَسَّرۡنَا ٱلۡقُرۡءَانَ لِلذِّكۡرِ فَهَلۡ مِن مُّدَّكِرٖ ٣٢
And We have certainly made the Qur’ān easy for remembrance, so is there any who will remember?
Và quả thật TA đã làm cho Qur'an dễ dàng để ghi nhớ và để răn đe, vậy có ai biết khắc ghi những lời răn đe đó chăng?
Dân chúng của Lut đã phủ nhận lời khuyên bảo và răn đe của Thiên Sứ Lut dành cho họ.
54:34Page 530
إِنَّآ أَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمۡ حَاصِبًا إِلَّآ ءَالَ لُوطٖۖ نَّجَّيۡنَٰهُم بِسَحَرٖ ٣٤
Indeed, We sent upon them a storm of stones, except the family of Lot - We saved them before dawn.
Quả thật, TA đã trừng phạt họ bằng cơn gió mang theo đá ném vào họ, ngoại trừ gia đình của Lut không bị trừng phạt, TA đã cứu họ được bình an lúc cuối đêm.
54:35Page 530
نِّعۡمَةٗ مِّنۡ عِندِنَاۚ كَذَٰلِكَ نَجۡزِي مَن شَكَرَ ٣٥
As favor from Us. Thus do We reward he who is grateful.
Việc TA cứu vớt họ thoát khỏi Hỏa Ngục là một ân huệ dành cho họ, tương tự như phần thưởng dành cho Lut, TA cũng ban thưởng cho những ai biết tri ơn ân huệ mà Allah đã ban.
54:36Page 530
وَلَقَدۡ أَنذَرَهُم بَطۡشَتَنَا فَتَمَارَوۡاْ بِٱلنُّذُرِ ٣٦
And he had already warned them of Our assault, but they disputed the warning.
Và trước đây họ đã được Lut cảnh báo về hình phạt của TA nhưng họ đã không tin và đã phủ nhận nó.
54:37Page 530
وَلَقَدۡ رَٰوَدُوهُ عَن ضَيۡفِهِۦ فَطَمَسۡنَآ أَعۡيُنَهُمۡ فَذُوقُواْ عَذَابِي وَنُذُرِ ٣٧
And they had demanded from him his guests, but We obliterated their eyes, [saying], "Taste My punishment and warning."
Và chúng đã từng yêu cầu Lut để mặc chúng và những vị khách của Người là nhóm Thiên Thần để chúng tự do làm chuyện đồi bại, thế là họ bị TA cướp đi đôi mắt khiến chúng không thấy gì và TA bảo chúng: Các ngươi hãy nếm hình phạt của TA và hậu quả của lời cảnh báo các ngươi của TA đến với các ngươi.
54:38Page 530
وَلَقَدۡ صَبَّحَهُم بُكۡرَةً عَذَابٞ مُّسۡتَقِرّٞ ٣٨
And there came upon them by morning an abiding punishment.
Và TA đã trừng phạt chúng vào buổi sáng tinh mơ, nó liên hồi kéo dài mãi đến sự trừng phạt ở Đời Sau.
Và có lời bảo chúng: Các ngươi hãy nếm hình phạt mà TA đã giáng lên các ngươi và hậu quả cho lời cảnh báo của Lut dành cho các ngươi.
54:40Page 530
وَلَقَدۡ يَسَّرۡنَا ٱلۡقُرۡءَانَ لِلذِّكۡرِ فَهَلۡ مِن مُّدَّكِرٖ ٤٠
And We have certainly made the Qur’ān easy for remembrance, so is there any who will remember?
Và quả thật TA đã làm cho Qur'an dễ dàng để ghi nhớ và để răn đe, vậy có ai biết khắc ghi những lời răn đe đó chăng?
54:41Page 530
وَلَقَدۡ جَآءَ ءَالَ فِرۡعَوۡنَ ٱلنُّذُرُ ٤١
And there certainly came to the people of Pharaoh warning.
Và bè lũ của Fir'awn đã được Musa và Harun cảnh báo chúng.
54:42Page 530
كَذَّبُواْ بِـَٔايَٰتِنَا كُلِّهَا فَأَخَذۡنَٰهُمۡ أَخۡذَ عَزِيزٖ مُّقۡتَدِرٍ ٤٢
They denied Our signs, all of them, so We seized them with a seizure of one Exalted in Might and Perfect in Ability.
Chúng đã bác bỏ hết tất cả bằng chứng được gởi đến từ TA, nên chúng đã bị TA trừng phạt về tội bác bỏ đó bằng sức mạnh của Đấng Toàn Năng, không ai cưỡng lại được, và không ai tránh khỏi.
54:43Page 530
أَكُفَّارُكُمۡ خَيۡرٞ مِّنۡ أُوْلَٰٓئِكُمۡ أَمۡ لَكُم بَرَآءَةٞ فِي ٱلزُّبُرِ ٤٣
Are your disbelievers better than those [former ones], or have you immunity in the scriptures?
Phải chẳng đám người đa thần các ngươi - hỡi dân Makkah - tốt hơn những đám người vô đức tin đã được đề cập như dân của Nuh, dân của 'Ad, dân của Thamud, dân của Lut, cả tên Fir'awn và bè lũ của hắn ư? Hoặc phải chăng các ngươi vô can với những hình phạt của Allah được ghi chép trong các Kinh Sách đã được thiên khải trước đây?
54:44Page 530
أَمۡ يَقُولُونَ نَحۡنُ جَمِيعٞ مُّنتَصِرٞ ٤٤
Or do they say, "We are an assembly supporting [each other]"?
Phải chăng đám người đa thần ở Makkah cho là tất cả chúng là một tập thể đoàn kết chống lại mọi thế lực muốn gây hại và chia rẽ chúng ư?
54:45Page 530
سَيُهۡزَمُ ٱلۡجَمۡعُ وَيُوَلُّونَ ٱلدُّبُرَ ٤٥
[Their] assembly will be defeated, and they will turn their backs [in retreat].1
Rồi khối liên minh đa thần này sẽ sớm thất bại và quay lưng bỏ chạy trước mặt những người tin tưởng như đã từng xảy ra trong Ngày Badr.
54:46Page 530
بَلِ ٱلسَّاعَةُ مَوۡعِدُهُمۡ وَٱلسَّاعَةُ أَدۡهَىٰ وَأَمَرُّ ٤٦
But the Hour is their appointment [for due punishment], and the Hour is more disastrous and more bitter.
Không đâu, Giờ Tận Thế mà họ đã phủ nhận chính là điểm hẹn để trừng phạt bọn họ, và Giờ Tận Thế sẽ khắc nghiệt hơn, khủng khiếp hơn hình phạt ở trần gian ở Ngày Badr.
54:47Page 530
إِنَّ ٱلۡمُجۡرِمِينَ فِي ضَلَٰلٖ وَسُعُرٖ ٤٧
Indeed, the criminals are in error and madness.1.
Chắc hẳn đám người tội lỗi và vô đức tin sẽ bị lệch khỏi chân lý và chịu sự trừng phạt.
54:48Page 530
يَوۡمَ يُسۡحَبُونَ فِي ٱلنَّارِ عَلَىٰ وُجُوهِهِمۡ ذُوقُواْ مَسَّ سَقَرَ ٤٨
The Day they are dragged into the Fire on their faces [it will be said], "Taste the touch of Saqar."1
Ngày mà họ sẽ lôi úp mặt vào Hỏa Ngục và có lời bảo miệt thị họ: Các ngươi hãy nếm đi hình phạt của lửa.
54:49Page 530
إِنَّا كُلَّ شَيۡءٍ خَلَقۡنَٰهُ بِقَدَرٖ ٤٩
Indeed, all things We created with predestination.
Tất cả vạn vật trong vũ trụ đều được TA tạo hóa dựa trên sự tiền định, tất cả đều đúng như ý muốn và kế hoạch của TA, tất cả mọi thứ đều trùng khớp với mọi thứ TA ghi chép trong Quyển Sổ Mẹ (Bản Văn Lưu Trữ).
54:50Page 531
وَمَآ أَمۡرُنَآ إِلَّا وَٰحِدَةٞ كَلَمۡحِۭ بِٱلۡبَصَرِ ٥٠
And Our command is but one, like a glance of the eye.
Và khi TA muốn bất cứ gì thì chỉ cần TA phán một từ duy nhất, đó là: "Kun" (hãy thành) thì lập tức nó sẽ thành lập tức, nhanh như một cái chớp mắt.
54:51Page 531
وَلَقَدۡ أَهۡلَكۡنَآ أَشۡيَاعَكُمۡ فَهَلۡ مِن مُّدَّكِرٖ ٥١
And We have already destroyed your kinds,1 so is there any who will remember?
Và trước đây TA đã tiêu diệt những thế hệ vô đức tin như các ngươi, vậy có ai biết lấy đó làm bài học mà tránh đi hành động vô đức tin không?
54:52Page 531
وَكُلُّ شَيۡءٖ فَعَلُوهُ فِي ٱلزُّبُرِ ٥٢
And everything they did is in written records.
Và tất cả những gì con người làm đều được ghi chép lại chi tiết, không thiếu sót bất cứ điều gì.
54:53Page 531
وَكُلُّ صَغِيرٖ وَكَبِيرٖ مُّسۡتَطَرٌ ٥٣
And every small and great [thing] is inscribed.
Và tất cả mọi việc nhỏ như lời nói hay hành động, cũng như việc lớn đều được ghi chép vào sổ lưu trữ và trong Quyển Sổ mẹ, rồi dựa vào đó Allah sẽ thưởng phạt.
54:54Page 531
إِنَّ ٱلۡمُتَّقِينَ فِي جَنَّٰتٖ وَنَهَرٖ ٥٤
Indeed, the righteous will be among gardens and rivers,
Quả thật, những người kính sợ Thượng Đế của họ qua việc phục tùng mọi mệnh lệnh của Ngài sẽ được ở trong các Ngôi Vườn Thiên Đàng với những dòng sông chảy, họ sẽ hưởng thụ trong đó.
54:55Page 531
فِي مَقۡعَدِ صِدۡقٍ عِندَ مَلِيكٖ مُّقۡتَدِرِۭ ٥٥
In a seat of honor near a Sovereign, Perfect in Ability.1
Tại nơi toàn những lời chân thật, không có lời nói nhảm nhí và tội lỗi, được ở cùng Đấng Chúa Tể Toàn Năng nắm mọi vương quyền, Quyền Năng của Ngài vượt lên trên tất cả, không ai bị tra hỏi về sự hưởng thụ trường tồn trong đó.
Text: Quranic Universal Library (Tarteel), via spa5k/tafsir_api (MIT), at a fixed version. The ayahs: Quran Foundation. Sources and licences