Yunus

﴾Əlif. Ləm. Ra﴿. Bəqərə surəsinin əvvəlində bu ayəyə bənzər, ﴾Əlif. Ləm. Mim﴿ ayəsini təfsir edərkən, belə ayələrin təfsiri barədə ətraflı izah verilmişdir. Yunus surəsində oxunan bu ayə, özündə hikmət və əhkamları əhatə etmiş, Quranın əslini, əsasını təşkil edən, möhkəm, mənası aydın, hökmü bəlli olan, Quran ayəsidir.

Məgər insanlara Allahın əzabından çəkinməyi əmr edən, özlərindən olan bir kişiyə vəhy etməyimiz onlara doğurdanmı qə­ribə gö­rün­dü? Ey Peyğəmbər! Allaha iman gətirən kimsələrə onları sevindirəcək şeylərlə müjdələr ver. Dünyada ikən etdikləri saleh əməllərin mükafatı olaraq onları Rəb­bi yanında yüksək dərəcələr gözləyir­. Kafirlər isə: "Şübhəsiz ki, bu, ayələrlə gələn adam, açıq-aşkar bir sehr­bazdır!" – de­di­lər.

Ey təəccüblənən kimsələr! Şübhəsiz ki, əzəmətli göy­ləri və geniş ye­ri altı gündə yaradan, son­ra da ərşin üzərində uca­lan Rəbbiniz olan Allahdır. Belə olduğu bir halda axı siz, Allanın özünüzdən olan bir kişiyə vəhy nazil etməsinə nə üçün təəccüb edirsiniz?! Geniş mülkündə istədiyini edən və istədiyi hökmü verən də Odur. Allah yanında şəfaət ediləcək kimsə üçün Allahın izni və razılığı olmadan kimsə şəfaətçi ola bilməz. Bu sifətlərə malik olan sizin Rəbbi­niz Allahdır. Elə isə siz yalnız Ona ibadət edin. Məgər siz Allahın təkliyinə dəlalət edən bu dəlil və sübutlardan sonra dü­şü­nüb ibrət al­mırsınızmı? Kim, azacıq da olsa düşünərsə, bunlardan ibrət alar və Allaha iman gətirər.

Dünyada etdiyiniz əməllərin müqabilini almaq üçün Qiyamət günü hamı­nı­zın dönüşü yalnız Ona­dır. Bu, Allahın insanlara olan bir vədidir. Allah vədinə əsla xilaf çıxmaz, çünki O, buna qadirdir. O, məx­luqu ilk də­fə misilsiz olaraq, heç vaxt belə bir yaradılış olmadan yaratmış və öldükdən sonra da onu Qiyamət günü ye­ni­­dən dirildir ki, uca Allah saleh əməl­lər edən­ləri yaxşı əməllərindən əksildilmədən və günahkarlarında günahlarını artırılmadan əda­lətlə müka­fat­landırsın. Allah və Onun elçisinə küfr edənlərə gə­lin­cə, etdikləri əməllərə görə onlar üçün bağırsaqlarını parça-parça edən, olduqca qaynar su və ağrılı-acılı bir əzab hazır­lan­mışdır.

Günəşi parlaq, hər bir tərəfə işıqsaçan, ayı nurlu edən, onun səmada seyir etməsini, iyirmi səkkiz mənzilinin sayı qədər müəy­yən edən Odur. Mənzil sözü ərəb dilində, bir gün gecə və gündüz yol gedilən məsafəyə deyilir. Ey insanlar! Allah, günəş ilə günlərin, ay ilə ayların və illərin sayını bilməniz üçün belə etdi. Allah Öz qüc-qüvvətini insanlara göstərmək üçün göyləri, yeri və onların arasında olan hər bir şeyi ancaq haqq olaraq yaratmışdır. Allah, Onun təkliyinə dəlalət edən açıq-aydın bu dəlil və sübutlarını bilən kimsələrə belə izah edər.

Doğrudan da, insanlar üzərində gecə ilə gün­düzün, zülmət ilə nurun bir-birini əvəz etməsin­də, onlardan bəzilərinin bəzən qısa, bəzilərinində isə bəzən uzun olmasında, həmçinin göylərdə və yerdə olan məxluqatda, Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinərək Ondan qor­xan adam­lar üçün Allahın qüdrətinə dəlalət edən əlamətlər var­dır.

Şübhəsiz ki, Allahla qar­şı­laşa­caq­la­rına ümid edərək Ondan qorxub, Allaha itaət etməyən­lərin, əbədi qalacaq axirət həyatını fani dün­ya həya­tı ilə dəyişməyə razı qa­lıb onun­la rahatlıq taparaq, sevinənlərin və Allahın ayələ­ri­n­dən və açıq-aydın dəlillərindən üz çevirib bunlara səhlənkar yanaşanların –

Yalnız bu vəsflərə sahib olan kimsələrin Allaha küfr etdib və axirət gününü təkzib etdiklərinə görə qərar tutacaqları yer Oddur.

Allah, Ona İman gətirib saleh əməl­lər edən­ kimsələri imanla­rı­na görə, Onu razı salacaq saleh əməllər etməyə yönəldər. Sonra da Qiyamət günü onların ayaq­ları al­tından çay­lar axaran, əbədi qalacaqları Nəim cən­nətlərinə daxil edər.

Möminləri Cənnətdəki duası Alla­hın şəninə təqdis edib, Onu pak və uca tutmaqdan ibarətdir. Orada onları Allah və mələklərinin və həmçinin bir-birlərini sa­lamlaması: "Salam!" sözü və dualarının so­nu: "Həmd sənalar bütün bəşəriyyətin Rəbbi olan Allaha məxsusdur!" söz­ləri olacaqdır.

Əgər Allah insanların yaxşı dualarını tez qəbul etdiyi kimi, qəzəbli halda özlərinə, övladlarına və var-dövlətlərinə qarşı etdikləri bəd duaları da dərhal qəbul etsəydi, onları çoxdan məhv edərdi. Lakin Allah bəndələrinə əzab verməkdə tələsməz, özlərini islah edib pis əməllərdən çəkinmək üçün möhlət verər. Bi­zim­lə – Allahın əzabından qorxub, Allah yanında olan savaba ümüd etmədikləri üçün – qarşı­la­şacaqlarına inanmadıqlarına görə, hesab günü onları azğınlıqları için­də özünü itirmiş, çaşıb qalmış bir halda tərk edərik.

Günah etməkdə özünə zülüm edəm insana bir xəstəlik yaxud bir bəla üz verdikdə uzananda da, oturanda da, ayaq üstə olanda da o xəstəliyin və ya bəlanın aradan qaldırılması üçün, zəlil halda və yalvararaq Bizə dua edər. Biz onun duasına cavab verib bəlanı ondan sovuşdurduqda isə sanki ona üz vermiş bəladan ötrü Bizi çağırmamış kimi üz çevirib gedər. Üz çevirib gedən bu inadkar insana özlərinin zəlalətdə qalıb, günahlarda davam etmələri onlara əməlləri gözəl göstərildiyi kimi, küfr etməklə həddi aşanlara da etdikləri küfr və asi əməllər beləcə gözəl göstərildi. Onlar bu əməlləri əsla əl çəkməzlər.

Ey müşriklər! Biz sizdən əvvəlki ümmətləri Allahın elçilərini yalan sayıb, günahlar etdiklərinə görə məhv etdik. Özlərinə göndərdiyimiz elçiləri on­la­ra, o elçilərin həqiqətən də, Allah tərəfində göndərilən elçilər olduğuna dəlalət edən açıq-aydın dəlillər gətir­dikləri hal­da, onlar, iman gətirməyə hazır olmadıqları üçün elçilərə iman gətirmədilər. Allah bu səbəbdən onları rəzil etdi və onlara iman gətirməyə müvəffəq etmədi. Biz o zalim ümmətləri cəzalandırtdığımız kimi, zaman və məkandan aslı olmayaraq onların yolunu tutub gedən hər bir gü­nahkar adam­ları belə cəzalandırırıq.

Ey insanlar! Biz Peyğəmbərləri yalan sayan ümmətləri məhv etdikdən sonra onların ardınca si­zin nə əməllər edəcəyinizi, yaxşı əməllər edib savab qazanacağınızı, yoxsa şər əməllər edib günah qazanacağınızı gö­rmək üçün sizi yer üzün­də xələflər təyin etdik.

Allahın təkliyinə dəlalət edən açıq-aydın Quran ayələri on­lara oxun­duğu zaman Allahın əzabından qorxmayan, Onun savabına ümid etmə­yənlər və öldükdən sonra diriləcəklərini inkar edən kimsələr: "Ey Muhamməd! Bizə bütlərə ibadət etməyi qadağan etməyən, yaxud bizim nəfsimizin istəyinə uyğun olaraq bəzi və ya bütün ayələri dəyişdirilmiş başqa bir Quran gətir!" – deyərlər. Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Mənim onu öz istəyimlə dəyişməyim düzgün deyil, mən onu əsla də­yiş­dirədə bilmərəm. Onu yalnız Allah istədiyi kimi dəyişə bilər. Mən yalnız Allahın mənə vəhy etdiyi ayələrə tabe oluram. Əgər mən sizin istəyinizi yerinə yetirib Rəbbimə asi olsam, böyük gü­nün, qiyamət gününün əza­bından qorxu­ram".

Ey Peyğəmbər! Onlara bele de: "Əgər Allah sizə Quran oxumağımı istə­məsəy­di, mən onu sizə oxuyub, çatdıra bilməzdim. Əgər Allah istəsəydi Quranı mənim vasitəmlə sizə öyrətməzdi. Mən axı qırx il si­zin ara­nızda ya­şa­mışam. Bu ilər ərzində mən nə oxumağı, nə də ki, yazmağı bacarmadım və bunu öyrənmək üçün heç bir səydə göstərmədim. Məgər siz ağılınızla düşünüb, mənə vəhy edilən bu Quranın mənim sözlərim deyil, əksinə, Allah kəlamı olduğunu bil­mirsinizmi?"

Allaha qarşı yalan uydurandanda daha zalım kimsə yoxdur. Belə olduğu təqdirdə, axı mən Qurana qarşı iftira yaxıb, onu necə dəyişə bilərəm. Doğrudan da, Allaha qarşı iftira yaxaraq onun hüdudlarını aşan günahkarlar nicat tapıb, istədiklərinə nail ola bilməzlər.

Müşriklər Allahı qoyub öz­lə­­ri­nə nə bir zərər, nə də bir fayda ve­rə bilən, özlərindən uydurduqları batil bütlərə iba­dət edirlər. Haqq məbud isə istədiyi vaxt zərər və ya fayda verməyə qadir olandır. Müşriklər özlərinə haqq qazandıraraq ibadət etdikləri bütlər barədə: "Onlar Allah bizə günahlarımıza görə əzab verməsin deyə, Allahla bizim aramızda olan vasitəçilərimizdir!" – de­yir­lər. Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Yoxsa Allaha göy­lərdə və yer­də Onun şəriki olmadığını bil­mə­diyi bir halda hər bir şeyi bilən Allaha Onun şəriki olduğunumu xəbər verir­si­niz? Allah müşriklərin batil və yalan sözlərindən uca və müqəddəsdır".

İnsanlar tək Allaha ibadət edən, Ona şərik qoşmayan, yalnız Allaha inanan vahid bir üm­mət idilər. Sonra onlardan bəziləri öz imanlarında sabit qaldı, bəziləridə Allaha küfr etdilər. Əgər Allah əzəl­dən aralarında ixtilafa düşdükləri şey barədə dünyada deyil, yalnız axirətdə hökm verecəyini söz verilməsəydi, ixti­lafa düş­dükləri şey barə­sin­də ara­la­rında elə dünyada hökm ve­rər, haqq yolda olanla zəlalətdə olanı bir-birindən ayırd edərdi.

Müşriklər deyirlər: "Nə üçün Muhəmmədin, həqqətən də, göndərilən bir elçi olduğuna dəlalət edən Rəb­bin­dən ona bir möcüzə endi­ril­mə­yib?". Ey Peyğəmbər, onlara de: "Mövcüzənin endirilməsi qeybdir, qeybi bilmək isə ancaq Allaha məxsusdur. Elə isə istədiyiniz möcüzələrin edirilməsini gözləyin, şüb­hə­siz ki, mən də sizinlə bir­lik­də onu göz­ləyənlər­dənəm".

Müşriklərə üz verən quraqlıq və çətinlikdən sonra yağış, bərəkət və ya bolluq dad­dır­dığımız za­man onlar ayə­ləri­mizə istehza edib, təkzib edərlər. Ey Peyğəmbər: O müşriklərə de: "Allah daha tez hiylə quran və sizə tez bir zamanda əzab verməyə qadir olandır". Şüb­həsiz ki, onların əməllərini yazan mələklər qurdu­qları hiylələrin hamısını, heç bir naqislik edilmədən əməl dəftərlərinə ya­zır­lar. Axı bu Allaha necə gizli qala bilər?! Allah onların qurduqları hiyləyərinə görə cəzalarını verəcəkdir.

Ey İnsanlar! Sizi quruda ayaqlarınız yaxud miniyiniz üzərində gəzdirən və dənizdə gəmilərlə hərə­kət etdirən Allahdır. Siz dənizdə ikən gə­mi­lərdə oldu­ğu­nuz, gəmilər də içində­ki­ləri xoş bir küləklə üzüb getdiyi və onlar bu xoş küləyin əsməsinə sevin­dikləri za­man bir­dən güclü külək əsib dənizdə fırtına qo­par və dalğalar hər yan­dan onların üs­tünə gələr. Dal­ğala­rın onları bürüyüb həlak edəcəyini yəqin et­dikdə isə, tək Allaha, Ona heç bir şeyi şərik qoşmadan, ixlasla yalvarıb-yaxarıb deyər­lər: "Əgər bizi təhlükəli bəladan xilas etsən, biz mütləq, bizə bəxş etdiyin nemətlərə görə sənə şükür edən­lər­dən olarıq".

Allah onların dualarına cavab verib, düşdükləri təhlükədən xilas etdik­də isə onlar yer üzündə küfr, asilik və günahlar edərlər. Ey in­sanlar! Ayılın, bilin ki, etdiyiniz günahlar yal­nız si­zin öz əley­hi­nizədir. Sizin günahlar etməniz, Allaha heç bir zərər verməz. Siz günahlar etməklə bu fani dün­ya həyatında zövq alırsınız. Sonra isə Qiyamət günü dö­nü­şünüz yalnız Bizə ola­caq, Biz dünyada ikən etdiyiniz günahları sizə xəbər ve­rə­cək və hər bir kəsin əməlinin mükafatını verəcəyik.

Zövq aldığınız bünya həyatının qısa bir müddətdə sürətlə fani olmasının misalı göy­dən düşən yağışın misalına bənzəyir ki, onun sa­yə­sində insanların yediyi meyvə yaxud dənli bitkilərə və hey­van­ların yediyi otlara qatışar. Nə­hayət, yer öz bərbə­zəyinə bürü­nüb, rəngarəng bitkiləri ilə gözəl görsəndiyi və sakin­ləri onun məh­sulunu yığma­ğa qa­dir ol­duq­larını güman et­dikləri za­man onların məhv olması əm­ri­miz yerə yetişər. Biz onu məhsulunu, sanki yaxın bir vaxtda ağaclar və bitkilərlə göz oxşayan məh­­sulun olmamış kimi bir hala gətirərik. Biz sizə bünya həyatının qısa bir müddətdə sürətlə fani olmasının bəyan etdiyimiz kimi, dəlillərimizi də düşünüb ibrət alan bir qövm üçün belə­cə izah edirik!

Allah bütün bəndələrini, hər bir qəm-qüssədən uzaq, müsibətdən salamat və heç bir zaman ölüm olmauan əmin-amanlıq yur­duna – Cənnətə çağırır. Allah bəndələrindən kimi istə­yirsə, bu əmin-amanlıq yur­duna aparan İslam dininə müvəffəq edir!

Allahın özlərinə əmr etdiyi ibadətləri yerinə yetirib, qadağan etdiyi haramlardan uzaq duraraq yaxşı iş görənlər üçün ən yaxşı mükafat, Cənnət mükafatı və bundan da üstünü - Allaha baxmaq vardır. Onların üzü­nü nə bir qu­bar, nə də bir zillət, nə də ki, rəzalət bü­rüyər. Bu yaxşı əməl sahibləri Cənnət sakin­ləri­dir­lər və onlar ora­da əbədi qa­lacaq­lar.

Allah, küfr və asiliklər edərək pis işlər görənlərə axirətdə, etdikləri pis­­liyin cə­zasını yalnız onun misli qədər ve­rər. Onların üzlərini zillət və rəzalət bürüyər. Allah onlara əzab göndərdiyi zaman Allahın əzabından onları qoruya biləcək bir kimsə tapılmaz. Cəhənnəm atəşinin şiddətli hərarətindən və tüstüsündən onların üz­ləri sanki zülmət gecənin par­çalarına bü­­rünər. Belə sifətlərə sahib olan kimsələr Cəhənnəm sakinləridir­ və onlar orada əbədi qalacaqlar.

Ey Peyğəmbər! Biz Qiyamət günü bütün məxluqatın hamısını bir yerə toplayacaq, sonra da dünyada ikən Allaha şərik qoşan müş­rik­lərə: "Ey müşriklər! Siz də, dünyada ikən Allahı qoyub Ona şərik qoşaraq ibadət etdiyiniz şərik­ləri­niz də öz yeri­nizdə qalın!" – de­yə­cəyik. Biz məhz o gün ibadət edənlərlə, ibadət edilənlərin arasını ayıraca­ğıq. O zaman ibadət edilənlər, onlara ibadət edənlərdən uzaq duraraq belə deyəcək­lər: "Siz dünyada bizə iba­dət et­mirdiniz".

Bu zaman Allahdn başqa ibadət etdikləri bütləri onlardan uzaq duraraq onlara: "Allaha şahiddir. Onun şahid olması bizə kifayət edər. Biz sizin, bizə ibadət etmənizə razı olmadıq, bizə ibadət etmənizidə əmr etmədik və heç sizin bizə ibadət etmənizidə hiss etmədik" – deyəcəklər.

Allah əzəmətli məhşər günü hər kəsə dünya həyatında tö­rətdiklərini xəbər verəcəkdir. Müşriklər isə haqq-hesaba çəkilmək üçün Haqq olan Rəbbinin hüzuruna qaytarılacaq­, onlara şəfaətçi olacağını iddia etdikləri bütləri isə on­lardan uzaqlaşacaqlar.

Ey Peyğəmbər! Allaha şərik qoşan o müşriklərə de: "Göydən yağmur endirərək sizə ruzi verən kimdir? Yerdən birki və yaxud yerin altındakı sərvətləri üzə çıxararaq sizə yerdən ruzi verən kimdir? Nütfədən insan, yumurtadan da quş çıxardığı kimi, ölüdən diri, canlıdan nütfə, quşdan da yumurta çıxardığı kimi, ölüdən diri çıxaran kimidir? Göyləri, yeri idarə edib və onların arasında olan bütün məxluqatın iş­lərini yoluna qoyan kimdir?" Onlar sənə: "Bütün bunların hamısını edən: "O, Allahdır!" – deyəcək­lər: Ey Peyğəmbər! Elə isə onlara de: "Məgər siz bunu anlamırsınız? Belə olduğu təqdirdə, Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinərək Ondan qorxmayacaqsınızmı?!

Ey insanlar! Bunların hamısını edən, sizi yaradan, işlərinizi yoluna qoyan Haqq olan Allah­dır. Haqqı bildikdən sonra ondan uzaq düşüb, zə­la­lət­ə yönəlməkdən baş­qa nə ola bilər?! Axı, bu açıq-aydın haqqı görüb, sonra necə onu qəbul etmirsiniz?!

Ey Peyğəmbər! Allahın həqiqi Rəbb olduğu beləcə isbat edildiyi kimi, inadkarlıq edib, Allahın itaətindən çıxmış kimsələrin iman gətirməyəcəkləri üçün, Rəbbinin əzəldən yazdığı hökmü onlara belə vacib oldu.

Ey Peyğəmbər! O müşriklərə de: "Allahdan başqa ibadət etdiyiniz şəriklər­ arasında məxluqatı misilsiz yaratmağa, öldükdən sonra da onu əvvəlki halına qay­tarmağa qadir olan varmı?!" Sən onlara de: "Məxluqatı misilsiz yaratmağa, öldükdən sonra da onları əvvəlki halına qay­tarmağa yalnız Allah qadirdir. Ey müşriklər! Ssiz necə də haq­dan batilə dön­dərilirsiniz!"

Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Allahdan başqa ibadət etdiyiniz şə­rik­lər­ arasında haqqa yönəl­dən bir kimsə var­mı?" De: "Haqqa yalnız Allah yönəldir. Elə isə de­yin görək insanları haq­qa yö­nəldib, ona dəvət edən kəs arxasınca ge­dilməyə daha çox la­yiq­dir, yox­sa başqası ona doğru yol göstərmədikcə özü də onu tapa bilmə­yən kəs? Sizə nə olub ki, onların Allahın şərikləri olduğunu idda etməklə necə də batil ilə mü­hakimə edir­si­niz? Allah sizin dediklərinizdən Uca və Böyükdür!"

Müşriklərin əksəriyyəti yalnız bilmədikləri şeyə qapılar və şəkk-şübhə ardınca gedərlər. Şübhəsiz ki, şəkk-şübhə hə­qiqətin yerini heç cür əvəz edə bil­məz. Allah onların nə etdiklə­rini bilir və etdikləri əməllər Allaha gizli qalmır. Allah hər bir kəsin etdiyi əməlin müqabilini verəcəkdir.

İnsanlar Quran mislində bir kitab gətirməyə aciz olduqları üçün bu Quranın baş­qa bir kimsə tərəfindən uy­durulub, Allaha nisbət edilməsi yalnışdır. La­kin o, özün­dən əvvəl­kil səmavi kitabları təs­diq­lə­yən, o kitablarda müxtəsər izah edilmiş hökmləri mü­fəssəl izah edən və məxluqatın Rəb­bi olan pak və uca Allah tərəfindən na­zil edilmiəsinə heç bir şəkk-şübhə ol­ma­yan bir kitabdır.

Olmaya müşriklər: "Muhəmməd (sallallahu aleyhi və səlləm) bu Quranı özündən uydurub, sonra da Onu Allaha nisbət etmişdir?!"– deyirlər. Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Əgər mən bu Quranı özümdən uydurmuşamsa, mən də sizin kimi bir insanam, elə isə ona bənzər bir surə də siz gə­tirin və Quranın bəşər tərəfindən uydurulmuş bir kitab olduğu iddanızda doğrusunuzsa, o zaman Allahdan başqa, ki­mi bacarırsı­nızsa, bu işdə sizə yardım etməyə çağı­rın! Siz bunu əsla bacara bilməzsiniz. Ey bəlağət və fəsahət sahibləri! Sizin buna qadir olmamanız bu Quranın həqiqətən də Uca Allah tərəfindən nazil edilən bir kitab olduğuna dəlildir!"

Onlar bu çağırışa cavab vermədilər. Əksinə, Quranı anlayıb, başa düşməzdən və özlərinə vəd edilmiş əzabın gəlməsinə az qalmış, əzab onlara gəlməzdən əvvəl Onu təkzib etməyə tələsdilər. Onların təkzib etdikləri kimi, özlərindən əv­vəlki ümmətlər də təkzib et­miş­di­lər. Məhz elə buna görə də onların başına gələn bəla, özlərinin də başına gəldi. Ey Peyğəmbər! Bir bax, təkzib edən ümmətlərin aqi­bəti necə oldu! Artıq Allah onların hamısını məhv etmişdir.

Müşriklər arasında ölməzdən əvvəl Qurana ina­nacaq insanlar da var, ölənə qəbər inadkarlıq və təkəbbürlük edərək inanma­yan­lar da. Ey Peyğəmbər! Rəb­bin küfr əməllərdə israrla davam edən kimsələri daha yaxşı ta­nıyır. Allah onların etdikləri küfr əməllərə görə cəzalarını verəcəkdir.

Ey Peyğəmbər! Əgər qövmün səni yalançı saysa, onlara de: "Mənim etdiyin yaxşı əməllər mənim leyhimə, günah əməllərimdə mənim əleyhimədir. Sizin də yaxşı əməlləriniz sizin leyhinizə, günah əməlləriniz də sizin əleyhinizədir. Siz mənim etdiyim əməl­­lərin cəzasından uzaq olduğunuz kimi, mən də sizin et­­di­yi­niz əməl­lərin cəzasından uzağ­am".

Ey Peyğəmbər! Müşriklərdən sən Quran oxuduğun zaman Onu qəbul etmədən səni dinləyən­lər də var­dır. Məgər sən karlara haqqı eşitdirməyə qadirsənmi? Sən, haqqı eşitməyən və onu anlamayan kimsələri əsla doğru yola gətirə bilməzsən.

Müşriklərdən bəsirət gözləri ilə olmasa da zahiri gözləri ilə baxıb səni dinləyənlər də vardır. Məgər sən korlara haqqı eşitdirməyə qadirsənmi?! Xeyir, sən buna və həmçinin kor bir kimsəni haqqa yönədməyə qadir deyilsən!

Şübhəsiz ki, Allah insanlara zülm etməkdən uzaqdır. O, insanlara zərrə qədər də olsa zülm etməz, lakin insanlar günahlara, batilə, təkəbbürliyə və inadkarlığa meyil edərək özləri özlərinə zülm edirlər!

Allah qiyamət günü insanları haqq-hesab üçün bir yerə top­la­yacağı gün, sanki onlar dünya həyatlarında və yaxud qəbirlərində gün­düzün ancaq bir saatını yaxud da bundan da daha az bir müddət qalmışlar kimi, o gün bir-birlərini ta­nı­yacaqlar sonra qiyamətin dəhşətindən sanki bir-birlərini tanımırlar kimi bir-birlərindən uzaq duracaqlar. Qiyamət günü Allahla qar­şı­laşacaqlarını yalan sayan­lar mütləq zi­ya­na uğrayacaq­lar. On­lar dünyada ikən qəbirlərindən dirilib çıxacaqları günə inanmadıqları üçün canlarını Allahın əzabından qurtara bilmədilər.

Ey Peyğəmbər! Biz sən ölməzdən əvvəl onlara vəd etdiyimiz əza­bın bəzisini sənə göstərsək və ya­xud da gös­tərmədən öncə səni öldürsək, Qiyamət günü hər iki halda yenə də onların dö­nüşü Bi­zə­dir. Sonra da Allah onların nələr etdiyini özlərinə xəbər verəcək, Ona heç bir şey qizli qalmaz. Allah Qiyamət günü onların dünyada ikən etdikləri əməllərin əvəzini verəcəkdir.

Hər bir keçmiş ümmətin özlərtinə göndərilən bir elçisi var­dır. El­çiləri Allahın onlara təbliğ etməsini əmr etdiyi hökmləri xəbər verib, onlarda elçiləri yalan saydıqda bu zaman onlarla elçiləri ara­sında əda­lət­lə hökm ve­rilər, Allah Öz lütfü ilə elçiləri xilas edər və Öz ədaləti ilə, elçiləri yalan sayan qövmü məhv edər. Qiyamət günü onlara əməllərinə görə cəza verilidikdə onlara əsla zülm edil­məz.

Kafirlər inadkarlıq edib müsəlmanları təhdid edərək deyirlər: "Əgər iddanızda doğrusunuzsa, elə isə bizə vəd etdiyiniz bu əzab nə zaman gələcəkdir?"

Ey Peyğımbər onlara de: "Allahın istədiyin­dən başqa, mən özümə nə bir zə­rər, nə bir xeyir, nə də bir mənfəət verməyə qa­di­rəm. Belə olduğu təqdirdə, mən qeybi necə bilə bilərəm?! Allah hər bir ümməti məhv etmək üçün müəyyən bir vaxt təyin etmişdir. Bu vaxtı yalnız Allah bilir. On­ları məhv etmək üçün vaxt gəlib yetişdikdə, əzab onlardan bircə saat belə nə yu­ba­nar, nə də qa­ba­ğa keçə bilər­".

Ey Peyğəmbər! Allahın əzabına tələsənlərə de: "Söylə­yin görüm, əgər Allahın əzabı sizə gecə, ya­xud gün­düzün hər hansı bir vaxtı gələ­cəksə, bu zaman on­lar bu əzabdan hansını tez gəlməsini istəyəcəklər?

Sizə vəd olunduğu əzab başınızın üstünü al­dıqdan sonramı ona iman gə­tirə­cək­siniz? Əvvəlcə iman gətirməmiş şəxsə sonrakı iman gətirməsi heç bir fayda verməz. Yox­sa siz indimi iman gətirirsiz? Siz ki, bundan əvvəl haqqı yalan sayaraq əzabın sizə tez bir zamanda gəlməsini istəyir­diniz!"

Onlar əzaba düçar olduqdan sonra oradan çıxmaqı istədikdə, onlara deyilə­cək­: "Dahın əbədi Cəhənnəm əzabını! Məgər siz ancaq etdiyiniz küfr və asiliklərə görə cəzalandırılmırsınızmı?"

Ey Peyğəmbər! Müşriklər səndən: "Bizə vəd etdiyin o əzab haqqdırmı?"– deyə soruşurlar. Onlara de: "Bə­li, Allaha and olsun ki, sizə vəd etdiyim haqqdır. Siz o əzabdan qaçıb ya­xa qurtara bilməyəcəksiniz".

Əgər Allaha şərik qoşan insan yer üzün­də olan ən dəyərli mal-dövlətin hamısına sa­hib olsaydı, sonra da öz canını Allahın əzabından qurtarmaq üçün sahid olduğu bütün mal-dövlətini fidyə verməyə ona izin verilsəydi, o, müt­ləq canını əzab­­dan qur­tarmaq üçün sahib olduğu bütün dəyərli mal-dövlətin hamısına fid­yə ve­rər­di. Müşriklər qiyamət günü əzabı gördükdə, dünyada ikən etdikləri küfr əməllərinə görə peşman olduqlarını gizlətməyə çalışacaqlar. Allah onla­rın arasında əda­lətlə hökm ve­ri­lər və onlara əsla zülm edilməz. Qiyamət günü hər kəsə dünyada etdiyi əməlin müqabilini veriləcəkdir.

Ağah olun ki, göylərdə və yer­də olan­ların hamısı yalnız Allahın mülküdür. Ağah olun ki, Alla­hın kafirlərə vəd etdiyi əzab haq­dır, bunda heç bir şəkk-şübhə yoxdur. Lakin insanların çoxu bu­nu bilmədikləri üçün şəkkə qapanırlar.

Uca Allah ölüləri dirildir, diriləri də öl­dürür. Siz qiyamət günü yalnız Onun hüzuruna qayta­rıla­caq­sınız. Allah da etdiyiniz əməllərinizin əvəzini verəcəkdir.

Ey insanlar! Rəbbiniz­dən sizə bir Quran gəlmişdir. O, möminlər üçün bir öyüd-nəsihət, qəlblərdə ola­na şəkk-şübhəyə, nifaqa bir şəfa və onlara doğru yol göstərəndir. O kitabda möminlər üçün rəhmət və mənfəət vardır.

Ey Peyğımbər! İnsanlara de: "Sizə göndərilən bu Quran Allahın sizə olan lütfü və mər­hə­məti sayəsindədir!". Qoy onlar Allahın lütfünə və mərhəməti sayəsində özlərinə nazil edilən bu Qurana görə sevinsinlər. Muhəmməd Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) Rəbbi tərəfindən onlara gətirdiyi bu Quran, on­ların yığ­dıq­la­rı fani dünya malından qat-qat xeyir­li­dir.

Ey Peyğəmbər! O müşriklərə de: "Allahın sizə nazil et­diyi ru­zi barədə mənə söyləyin gö­rüm, siz bu ruzuləri öz istəklərinizə uyğun olaraq onun bəzilərini haram, bəzilərini isə halal say­dı­nız?" Onlara de: "Bu ruzilərdən bir qismini halal, bir qismini də haram etməyə Allah­ sizə izin verdi, yox­sa Allahın adından yalan danışırsız?"

Allaha qarşı yalan uy­du­­ranların qiyamət günü onlara əzab olacaqları barədə fi­kir­ləri nədir? Yoxsa Allah onları bağışlayacağınımı zənn edirlər?! Həqiqətən, Allah insanlara möhlət verməklə və onlara əzab verməyə tələsməməklə onlara qarşı lütf­kardır, la­kin insanların çoxu Allahın onlara bəxş etdiyi nemətləri inkar edib, Allaha şükür etmirlər.

Ey Peyğəmbər! Sən hansı bir işdə olsan, Quran­dan nə oxusan, ey möminlər! siz də nə iş gör­sə­niz, ba­şı­nız işə qarışar­kən Biz sizin nə etdiyiniz işi görər və dediyinizi eşidərik. Nə yerdə, nə də göydə zərrə qə­dər bir şey Rəbbinin elmindən gizli qal­maz. Bundan da­ha ki­çiyi və daha böyüyü yoxdur ki, o nə bir kiçik, nə də bir böyük günahı buraxmadan hamısını sayıb yazmılmış açıq-aydın kitabda – Lövhi-Məh­fuz­da ol­­masın.

Agah olun ki, Allahın övliya qullarının qarşılaşacaqları Qiyamət gününün dəhşətindən heç bir qorxusu yoxdur və eyni şəkildə dünyada ikən dünya xeyirlərini əldə edə bilmədikləri şeylər üçün də on­lar kədər­lən­məyəcəklər.

Bu övliyalar, Allaha və Onun elçisi Muhəmməd peyğəmbərə (sallallahu aleyhi və səlləm) iman gətirən, Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinərək Allahdan qor­xan kimsələrdir.