Al-An'am 6:66–127

Sənin qövmün bu Quranın, həqiqətən də, Allah tərəfindən olmasına heç bir şübhə olmadığı bir təqdirdə onu yalan saydı. Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Mən sizi qorumağa müvəkkil deyi­ləm, mən yalnız sizi şiddətli əzab barədə xəbərdar edənəm".

Hər bir xəbərin zamanı çatıb gerçəklə­şə­cəyi mü­əyyən vaxtı vardır, bu xəbərlərdən biri də sizin sonunuzun və aqibətinizin necə olacağı xəbəridir. Siz onu Qiyamət günü qəbirlərinizdən dirildiyiniz zaman biləcəksiniz.

Ey Peyğəmbər! Ayələrimizi məsxərəyə qoyan və istehza edən müşrikləri gördüyün zaman, ayələrimizə istehza etməkdən baş­qa söhbətə keçənə qə­dər on­lardan uzaq dur. Əgər şey­tan bunu sənə unutdurub onlarla birgə otursan, xatırla­dıq­dan son­ra isə dərhal o məclisi tərk et və həddi aşan kimsələrlə birgə otur­ma.

Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinərək Ondan qorxan kimsələr, zalımların törət­dik­lərinə görə azca da olsa məsuliy­yət daşı­mır­lar. Mütəqilərə vacib olan, onları etdikləri pis əməllərdən çəkindirməkdir ki, bəl­kə Allahdan qor­xub, Onun əmrlərinə mültəzim olub, qadağalarından çəkinsinlər.

Ey Peyğəmbər! Dinlərini məsxərəyə qoyub, onu oyun və əy­ləncə edənləri və dünya hə­ya­tının keçici naz-nemətləri ilə al­datdığı müşrikləri tərk et. Ey Peyğəmbər! İnsanlara Quranla öyüd-nəsihət ver ki, heç kəs etdiyi günahlar səbəbindən özünü həlaka sürükləməsin. Allah­dan baş­qa onun, ona yardım edən nə bir hamisi, nə də ki, Qiyamət günü onu Allahın əzabından qoruyan bir havadarı olacaqdır. O, canını Allahın əzabından xilas etmək üçün nə cür fidyə versə də, fidyəsi on­dan qə­bul olun­maya­caq. Onlar qa­zan­dıqları gü­nahlar səbəbindən özlərini həlaka sürükləyən kimsələrdir. Kafir olduqlarına görə onlar üçün Qiyamət günü son dərəcədə qaynar içki və ağrılı-acılı bir əzab hazırlanmışdır.

Ey Peyğəmbər, müşriklərə de: "Məgər biz Allahı qoyub bi­zə nə bir xeyir, nə də bir zərər verəməyə qadir olmayan bütlərəmi iba­dət edəcə­yik?! Allah bizi doğ­ru yola müvəffəq etdikdən sonra, şey­tan­la­rın azdırıb çaşbaş buraxaraq doğru yola yönəlməyən kim­sə ki­mi iman etdikdən sonra mürtədmi olacağıq?!" Halbuki onun doğru yolda olan mömin dostları onu haqqa çağırdıqda isə o, onların çağırışlarına cavab verməkdən imtina edirdi. Ey Peyğəmbər, onlara de: "Həqiqətən Alla­­hın doğru yolu, doğru haqq yoldur! Allah bizə, pak və uca olan Allaha ibadət edməyi əmr edmişdir. O, aləm­lərin Rəb­bidir.

Biz kamil şəkildə namaz qılıb, Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinərək Allahdan qor­­xmağı əmr etmişdik. Qiyamət günü Allah, qullarının etdikləri əməllərin əvəzini vermək üçün onların hamısı məhz Onun hüzuruna top­lana­caqdır.

Göyləri və yeri haqq ola­­raq xəlq edən Pak və Uca olan Allahdır. Allah: "Ol!"– de­di­yi gün hər şey olar. Qiyamət günü onlara: "Qalxın" – dedikdə onlarda qalxarlar. Onun sözü haq­dır, mütləq baş verəcəkdir buna şübhə ola bilməz. İsrafil ikinci dəfə sura üfürü­lə­cə­yi Qiyamət günü hökm yalnız pak və uca olan Allaha məxsus ola­caq­dır. O, qeybdə və aşkarda nə varsa hamısını bi­ləndir. O, yaratmağında və idarə etməyində hikmət sahibidir.Allah, Ona heç bir şey gizli qalmayan, hər şeydən xəbər­dardır. Gizlində olan işlər Onun qatında aşkarda olan kimidir.

Ey Peyğəmbər! Bir zaman İbrahim - aleyhissəlam - müşrik atası Azərə: "Ey Atacan sən bütləri Allahdan başqa ibadət etdiyin mə­bud­ qə­bul edirsən?! Mən səni və sənin bütlərə tapınan qövmü­nü, Allahdan başqasına ibadət etdiyinizə görə, açıq-aydın azğın­lıq için­də olduğunuzu və haqq yoldan azdığınızı görü­rəm. Pak olan Allah haqq məbuddur. Ondan başqa olan məbudlar isə batildir"– dediyini yadına sal.

Biz, İbrahimə atasının və qövmünün azğınlıqda olduqlarını göstərdiyimiz kimi ona göy­­lərin və geniş yerin mülkünü gös­tərdik ki, o bu geniş mülklə Allahın təkliyinə və yalnız Onun ibadətə layiq olduğuna dəlil gətirsin və beləliklə də Allahın tək və Onun heç bir şəriki olmadığına yəqin­lik­lə inanan­lar­dan olsun. Çünki O hər şeyə qadirdir.

Gecənin zülməti İbrahimi bü­rü­düyü zaman o, ulduz görüb: "Bu mə­nim Rəbbim­dir!"– dedi. Ulduz yox olduqda isə: "Mən yoxa olanı sevmi­rəm, çünki həqiqi İlah həmişə mövcuddur və O yoxa olmaz!"– dedi.

İbrahim ayın çıxdığını gördükdə: "Bu mənim Rəbbim­dir!"– dedi. Ay yox olduqda isə: "Əgər Rəbbim məni tək Ona ibadət etməyə müvəffəq etmə­səy­di, mən Onun haqq dinindən uzaq düşənlərdən olar­dım"– dedi.

O günəşin çıxdığını gördük­də: "Bu çıxan mə­nim Rəbbim­dir, bu ulduzdan və aydan da­ha bö­yükdür!"– dedi. O yox olduqda isə dedi: "Ey qöv­müm! Hə­qiqətən, mən sizin Allaha şərik qoşduq­larınızdan uzağam!

Doğrudan da, mən, şirkdən xalis tövhidə meyil edərək, dinimi ixlasla göyləri və yeri misilsiz ya­radana etdim. Mən Allahdan başqasına ibadət edən müş­riklər­dən deyiləm.

Müşrik qövmü onunla pak olan Allahın təkliyi barədə höcət­ləş­ib, onu öz bütlərindən qorxuzmağa çalışdılar. İbrahim - aleyhissəlam - onlara de­di: "Siz mənimlə Allahn təkliyi və ibadətdə Onu təkləşdirmək barəsində hö­cət­ləşir­siniz? Artıq Rəbbim məni doğru yola yönəlt­diyi, mən sizin bütlərinizdən qorxmuram, çünki onlar Allahın istədiyindən başqa mənə zərər və ya fayda verməyə qadir deyillər, Allah nə istəsə o, olur. Hər bir şeyin elmi Allah qatındadır, yerdə və göydə Ona heç bir şey gizli qalmaz. Ey Qövmüm! Mə­gər Allaha qarşı küfr edib, Ona şərik qoşduğunuzu düşü­nüb, tək Ona iman gətirməyəcəksinizmi?!"

Siz, Allahın sizə, haq­qın­da heç bir dəlil nazil etmə­diyi Allahın yaratdıqlarını Ona şə­rik qoşmaqdan qorxmursunuzsa, mən sizin şə­rik qoş­duğunuz bütlərdən niyə qor­xmalıyam?! Əgər bilirsinizsə, deyin gö­rüm bu iki dəstədən: tövhid əhli olan dəstə, yoxsa müşriklər olan dəstə - bunlardan hansı biri əmin-aman­lıq­da olmağa daha haq­lıdır, elə ona da tabe olun?! Şübhə yoxdur ki, əmin-aman­lıq­da olmağa daha haq­lı olan dəstə, tövhid əhi olan möminlərin dəstəsidir.

Allaha iman gətirib, Onun şəriətinə tabe olub sonra iman­la­rına şirk qarışdırma­yan­ları əmin-aman­­lıq gözləyir. Bu, başqaları üçün deyil, yalnız onlara aiddir. Rəbbi onları doğru yola yönəltdiyi üçün məhz Onlar Allahın müvəffəq etdiyi insanlardır.

Uca Allahın: (Əgər bilirsinizsə, deyin görək bu iki dəstədən hansı (qiyamət əzabından) əmin olmağa daha layiqdir?) sözü, İbrahimin - aleyhissəlam - öz qövmünə qələbə çalıb və onların dəlillərini batil etdiyi dəlildir. Bu, Bizim dəlillərimizdir, biz İbrahimin - aleyhissəlam - öz qövmü ilə mübahisə etmək üçün onu bu dəlilə müvəffəq edib ona verdik. Biz istə­diyi­miz qulumuzun dünyada və axirətdə dərəcələrini ucaldarıq. Ey Peyğəmbər! Şüb­­həsiz ki, sənin Rəb­bin yaratmaqda, idarə etməkdə hikmət sahibidir və qullarından xəbərdardır.

Biz İbrahimi oğlu İshaq və nəvəsi Ya­qubla ruziləndirdik. Onların hər ikisini doğru yola müvəffəq etdik. Onlardan əvvəl Nuhu da doğru yola müvəffəq etmişdik. Biz Nuhun nəslindən olan Da­vudu və onun oğlu Süley­manı, Əy­yubu, Yusifu, Mu­­sanı və onun qardaşı Ha­runu - aleyhimussəlam - da haqq yoluna müvəffəq etmişdik. Biz Peyğəmbərlərə etdikləri yaxşı əməllərinə görə bu mükafatı bəxş etdiyimiz kimi onlardan başqa yaxşı əməl sa­hib­lərini də etdikləri yaxşı əməllərinə görə belə mükafatlandırırıq.

Biz həmçinin Zəkəriyyani, Yəhyani, Məryəm oğlu İsa­nı və İl­yası - aleyhimussəlam - bunların hər birini müvəffəq etdik. Bunların hamısı Allahın insanlara elçi olaraq seçib göndərdiyi əməli­saleh peyğəmbər­lər­dən idilər.

Biz İsmaili, Əlyəsəni, Yunu­su və Lu­tu - aleyhimussəlam - da hər birini müvəffəq etdik. Biz bu peyğəmbərlərin hamısını başqa Muhəmməd peyğəmbər - sallallahu aleyhi və səlləm - olmaqla onları aləm­lərdən üstün et­dik.

Biz onların atalarını, övladlarını və qardaşlarının bəzilə­ri­ni istədiyimiz şeylərə müvəffəq etdik. Biz on­ları seçdik və Allahın təkliyinə və Onun itaətinə aparan doğru-düzün yola yönəltdik.

Onların nail olduqları müvəffəqiyyət, bu, Allahın qullarından istədiyinə bəxş etdiyi müvəffəqiyyətdir. Əgər onlar Allaha başqasını şərik qoşsaydılar, əl­bəttə, et­dik­ləri əməllər batil olar­dı, çünki Allaha şərik qoşmaq saleh əməli batil edir.

Bu adları çəkilən peyğəmbərlər, Biz onlara kitab, hikmət və pey­ğəm­bərlik verdiyimiz kəs­lr­dir. Əgər sənin qövmün peyğəmbərlərə verdiyimiz bu üç şeyi in­kar edirlərsə, Biz onları inkar et­məyən, əksinə, bunlara iman edib və bunlardan möhkəm yapışan başqa bir qövm təyin edib hazırlamışıq. Bu kimsələr qiyamət gününədək onların yolunu tutub gedən mühacir və ənsarlardır.

O peyğəmbərlər və onlarla birgə atalarının, övladlarının və qardaşlarının adları çəkilənlər, həqiqətən də, doğru yo­lda olan kimsələrdir. Sən də on­la­ra tabe ol və onların ardınca get. Ey Peyğəmbər! Öz qövmünə de: "Mən bu Quranı sizə təbliğ etdiyimə görə sizdən heç bir mü­kafat istəmirəm. Bu Quran insan və cinləri doğru yola yönəltmək üçün aləmlərə görə yalnız bir öyüd-nəsihətdir".

Müşriklər, Muhəmməd peyğəmbərə - sallallahu aleyhi və səlləm: "Allah insana vəhydən heç bir şey nazil etməmişdir"– de­dikləri zaman Allahı la­yiqincə təzim etmədilər. Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Tövratı qövmü üçün nur, hidayət və doğru yolu göstərən rəhbər olaraq Mu­sa­ya kim nazil et­mişdir? Yəhudilər Tövratı dəftərlərə yazıb öz nəfslərinə müvafiq gələni insanlara göstərir və Peyğəmbərin - sallallahu aleyhi və səlləm - vəsf olunması kimi nəfslərinə müxalif olanları isə giz­lə­dirlər. Ey ərəblər! Axı, sizin də, əcdadınızın da bundan əvvəl Qurandan bilmədiyiniz şey­lər si­zə öy­rədilmiş­dir". Ey Peyğəmbər! Onlara: "Onu Allah nazil etmişdir!"- de, sonra da əcəl onları haqlayanadək onları öz cahillikləri və azğınlıqları içində - dini məsxərəyə qoyub istehza etdikləri halda tərk et.

Ey Peyğəmbər! Bu Quran, Mək­kə əhalisinin, habelə yer üzünün məşriqində və məğribində yaşayan insanların doğru yola yönəlməsi üçün sənə nazil etdiyi­miz, özündən əvvəl nazil edilmiş səmavi kitabları təs­diq edən mü­ba­rək bir Kitabdır. Axi­rət həyatına iman gətirənlər bu Qurana iman gətirir, içində buyurulanlara əməl edir və namazlarının rükunlarını, fərzlərini və müstəhəblərini şəriətin müəyyən etdiyi vaxtlarda yerinə yetirərək qoruyub saxlayarlar.

Allaha qarşı yalan uy­du­­raraq: "Allah heç bir bəşərə bir şey nazil etməmişdir", yaxud Allah ona vəhy nazil etmədiyi bir halda yalandan: "Allah mə­nə də vəhy etmişdir"– söylə­yəndən və yaxud: "Mən də Allahın Qurandan nazil et­di­yi­nin bənzə­rini endirəcəyəm"– deyən­dən da­ha zalım kimsə ola bilməz. Ey Peyğəmbər! O zalımları ölüm girda­bın­da olduqda, mə­lək­lərin də əl­lərini onlara tərəf uzadıb onlara əzab verərək və onları vuraraq: "Canları­nızı çı­xarın, biz onları götürəcəyik! Allaha qarşı yalan söz­lər söylədiyinizə, peyğəmbərlik və vəhyin nazil olması idda etdiyinizə, Allahın nazil etdiyinin bənzərini nazil etməyə qadir olduğunuza və Onun ayə­lərinə iman etməkdən təkəbbür göstərdiyi­ni­zə gö­rə bu gün siz alçaldıcı və zəlil edici əzabla cəzalan­dırı­la­caq­sı­nız!"– dediklərini görsəydin sən çox dəhşətli bir hal gö­rərdin.

Qəbirlərdən diriləcəyi gün onlara: "Bu gün hüzurumuza ilk dəfə si­zi xəlq etdiyimiz kimi ayaqyalın, lüt-üryan, sünnət olunmamış, mal-dövlətiniz və başçılıq etməyiniz əlinizdən çıxmış bir halda, tək-tən­ha, həm də sizə verdiyimiz ne­mətləri özünüz də istəmədən dünya həyatında arxanızda qoyub gəl­di­niz. Bu gün öz ara­nızda Allaha vasitəçilər say­dığınız ilahlarınızı ya­nı­nızda gör­mü­rük. Halbuki siz onların ibadətə layiq olmaları barədə Allahın şərikləri olduqlarını iddia edirdiniz. Artıq onlarla sizin ara­nız­da olan əlaqə qırıl­mış, onların Allahın şərikləri və sizə şəfaətçilər olacaqları iddianız isə sizdən uzaq­laşmışdır"– deyiləcəkdir.

Toxumu yarıb oradan bitki çıxardan, çəyirdəkdən xurma, üzün və s. ağaclar çıxardan, insan və heyvanları nütfədən xəlq edərək ölü­dən diri çıxardan, insandan nütfə, toyuqdan isə yumurta çıxardaraq diridən də ölü çıxardan, məhz tək olan Allahdır. Bütün bunları edən sizin xaliqiniz olan Allahdır! Ey müşriklər! Siz Allahın misilsiz yaratdıqlarına şahid olduqdan sonra necə də haqdan döndərilir­siniz!

Gecənin zülmətindən səhərin nurunu yarıb çıxardan da, gecəni insanların gündüz ikən ruzi axtarıb yorulduqdan sonra dincəlmək üçün istirahət vaxtı edən də, günəşi və ayı müəyyən he­sabla hərəkət edən vaxt ölçüsü edən də, pak və uca olan Allahdır. Bu deyilən misilsiz yaradılış, məğlub edilməz və qulları üçün nəyin daha xeyirli olduğunu bilən qüdrətli Allahın əzəldən müəyyən etdiyi hökmdür.

Ey Adəm övladı! Siz səfərdə ikən quruda və ya dənizdə olan zaman yolu azdıqda yolu tapa bilə­si­niz de­yə sizin üçün səmada ulduzları yaradan pak və uca olan Allahdır. Artıq Biz, qüdrətimizə dəlalət edən dəlilləri, bu dəlillərdən düşünüb faydalana bilən kimsələrə izah etdik.

Sizi tək bir candan, atanız Adəmdən ya­ra­dan pak və uca olan Allahdır. Allah sizin yaradılışınıza atanızı torpaqdan yaradaraq başlamışdır. Sonra isə sizi ondan yaratmışdır. Allah sizin üçün analarınızın bətinləri kimi qərar tu­ta­ca­ğı­nız və atalarınızın belləri kimi əmanət sax­la­ndığınız bir yer yaratmışdır. Artıq Biz ayələri Allahın kəlamını anlayan bir qövmə izah etdik.

Səmadan su - yağış suyu endirən pak və uca olan Allahdır. Biz bu yağış suyu ilə hər bir bitki növündən yetişdirir, o bitkilərdən əkin və yaşıl ağac bitirir, onlardan da sünbülün üzərində olduğu kimi üst-üstə düzülmüş toxumlar çıxarırıq. Xurma ağacının tumurcuqlarından, ayaqda duran və ya oturan adamın dərə biləcəyi salxımlar yetişdirir. Biz, həmçinin, üzüm talvarları, yarpaqları bir-birinə bənzəyən və meyvəsi isə bir-birinə bənzəməyən zeytun və nar ağacları da yetişdiririk. Ey İnsanlar! Ağac ilk dəfə bar verdiyi və meyvəsinin yetişdiyi zaman onların meyvəsinə baxın. Ey İnsanlar! Şübhəsiz ki, bunlarda Allaha iman gətirən kimsələr üçün Allahın qüdrətinə dəlalət edən açıq-aydın dəlillər vardır. Məhz onlardır bu dəlillərdən faydalanan kimsələr.

Müşriklər cinlərin fayda və zərər verə biləcəklərini etiqad etdikləri zaman, onları Allaha ibadətdə şə­rik qəbul etdilər. Halbuki onları da, Allahdan başqası yox, məhz Allah yaratmışdır. Elə buna görə də yalnız Allah, ibadət olunmağa layiqdir. Yəhudilər Üzeyirin, nəsranilər isə İsanın Allahın oğlu olduğunu, müşriklər də mələklərin Allahın qızları olduğunu iddia etdilər. Allah batil əhlinin vəsf etdikləri sifətlərdən uzaq­dır və uca­dır.

Göyləri və yeri misilsiz yaradan pak və uca olan Allahdır. Onun zövcəsi olma­dığı hal­da övladı necə ola bi­lər?! O, hər şeyi yaratmışdır. O, hər şeyi bi­lir və Ona heç bir şey gizli qalmaz.

Ey İnsanlar! Bu sifətlərlə vəsf olunan sizin Rəb­bi­niz olan Allah. On­dan başqa iba­də­tə layiq olan haqq məbud yoxdur. O, hər şeyin Ya­ra­dıcısıdır. Elə isə siz tək Ona ibadət edin, çünki O, ibadətə layiq olan və hər bir şeyi Qo­ruyandır.

Gözlər Onu əhatə edə bilməz. Pak olan Allah isə gözləri dərk edib və o gözləri əhatə edə bilər. O, əməlisaleh qullarına qarşı lütfkardır və onların hər bir işindən xəbərdardır.

Ey İnsanlar! Artıq Rəbbinizdən sizə açıq-aydın dəlillər gəl­miş­dir. Kim bu dəlillərə tabe olub boyun əyərsə, xeyri onun özünə, kim də bunları görməkdən kor olub, tabeçilik göstərməyib boyun əyməsə, bunun zərəri yalnız öz əleyhinə olar. Mən sizin üstü­nüzdə, əməllərinizi haqq-hesab edən gözətçi deyiləm. Mən yalnız Rəbbimdən olan bir elçiyəm. Sizin üzərinizdə gözətçi isə Allahdır.

Biz Allahın qüdrətinə dəlalət edən dəlilləri növbənöv etdiyimiz kimi, Cənnət, Cəhənnəm və öyüd-nəsihət barədə olan ayələrimizi də növbənöv etmişik. Müşriklər: "Bu, vəhy deyildir, sən bunu özündən əvvəlki Kitab əhlindən dərs al­mı­san"– deyəcəklər. Biz bu ayələri Muhəmmədin - səllallahu aleyhi və səlləm - ümmətindən olan möminlər üçün növbənöv etməklə insanlara haqqı bəyan edirik. Çünki haqqı qəbul edib, ona tabe olanlar məhz elə onlardır.

Ey Peyğəmbər! Rəbbin sənə haqqdan vəhy etdiyinə tabe ol! O pak Allahdan başqa ibadətə layiq olan haqq mə­bud yox­dur. Qəlbini kairlərlər və onların sənə qarşı inadkarlıq etmələri ilə məşğul etmə. Onların işi Allaha aiddir.

Əgər Allah kiminsə ona şərik qoşmamasını istəsəydi, bu zaman heç kəs ona şərik qoşa bilməzdi. Ey Peyğəmbər! Biz səni on­la­rın üs­tündə, onların əməllərini haqq-hesab edən gözətçi qoy­ma­mışıq və sən on­ların qəyyumu da de­yil­sən, sən yalnız bir elçisən, sənin öhdənə düşən isə təbliğ etməkdir.

Ey Möminlər! Müşriklərin Allahdan baş­qa­la­rı­na ibadət etdikləri bütlər ən həqir şeylərə və söyüşə layiq olsalar belə, müşriklərin Allaha qarşı cahillik edib Onu söyməsinlər deyə, siz onların bütlərini söy­mə­yin. Onlara öz azğınlıqlarını gözəlləşdirdiyimiz kimi, biz hər bir ümmətə öz əməl­lə­ri­ni xeyir və şər olmasından aslı olmayaraq be­ləcə gözəl­ləş­dir­dik. Onlar isə özlərinə gözəlləşdirdiyimiz əməlləri etdilər. Qiyamət günü isə on­la­rın dönüşü öz Rəbbinə olacaq, O da nə onların dünyada ikən et­dikləri əməlləri bildirəcək və hər bir kəsin əməlinin əvəzini verəcəkdir.

Müşriklər bacardıqları ən möhkəm andlarla Allaha and içdilər ki, əgər Muhəmməd - səllallahu aleyhi və səlləm - on­ların təklif etdikləri ayələrdən hər hansı birini gəlsə, mütləq ona ina­nacaqlar. Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Tələb etdiyiniz ayələr məndə deyil ki, onları sizin üçün nazil edim. Onlar Alla­hın ya­nındadır və istədiyi vaxt nazil edir". Ey Möminlər! Siz hara­dan bilə­siniz ki, əgər bu ayələr onların tələbinə uygun olaraq gəl­dik­də onlar ye­nə də iman gə­tir­məyəcəklər. Əksinə, yenə də öz inadkarlığında qalıb, inkar edəcəklər, çünki onlar haqq yolunu istəmirlər.

Biz onların ürəklərini və göz­lə­rini ilk dəfə inadkarlıqları üzündən Qurana iman etməyə mane olduğumuz kimi haqqa yönəlməyə də mane olub tərsinə çe­vi­rər və onları öz azğınlıq­ları və günahları ilə birgə Allaha qarşı çaşqınlıq içə­risində dola­şan bir halda buraxarıq.

Əgər Biz onların tələblərinə cavab olaraq istədiklərini yerinə yetirib mələk­ləri onlara göndərsəydik və özləridə buna şahid olsaydılar, ölülər də onlarla danış­ıb sənin onlara gətirdiyin dinin doğru olduğunu onlara xəbər versəydilər və tələb etdikləri hər şeyi onların qarşısına top­la­yıb öz gözləri ilə görsəydilər, Allah onlardan kimi doğru yola yönəltmək istədikləri müstəsna olmaqla, onlar sənin gətirdiyin dinə yenə də iman gə­tir­məz­dilər. Lakin onların çoxu bunudan cahildir və Allah onları doğru yola müvəffəq etmək üçün Allaha sığınmazlar.

Biz səni, müşriklərin sənə qarşı düşmənçilik etməklə sınaqa çəkdiyimiz kimi, səndən əvvəlki pey­ğəmbərlərin də hər birinə azğın insanlar və cin­lər­dən düş­mən­ təyin etdik. Onlar biri-birini aldat­maq məq­sədilə bir-birlə­ri­nə vəsvəsə edərək batili gözəl göstərirlər. Əgər Allah istəməsəydi, onlar bunu heç vaxt edə bilməzdilər. Lakin Allah onları sınaqa çəkmək üçün belə olmasını istədi. Onları uydurduqları küfür və batil əməlləri ilə birlik­də tərk et və onlara fikir vermə.

Bu, axirətə inanmayanların ürəkləri bir-birinə vəsvəsə etdikləri işlərə meyl etməsi, bunu qəbul edib, buna razı qalıb və etdikləri pis və günah əməlləri bir daha etmələri üçündür.

Ey Peyğəmbər! Allahla yanaşı qeyrisinə ibadət edən müşriklərə de: "Allah Quranı si­zə hər bir şeyin təfər­rü­atı ilə nazil etdiyi hal­da, mənin sizinlə öz aramda Allahdan başqasını hakim qəbul etməyim sizcə ağıla batandırmı?" Özlərinə Tövrat verdiyimiz yəhudilər və özlərinə İncil verdiyimiz nəsranilər öz kitablarındakı dəlilləri gördkdən sonra, Quranın sənə haqq olaraq nazil edil­diyini bilirlər. Odur ki, sənə nazil etdiyimiz ayələr barədə şübhə edənlərdən olma.

Quranda deyilən sözlərin və verilən xəbərlərin düzgünlüyünə şübhə ola bilməz. Heç kəs Onun kəlmələrini də­yi­şəyi bacarmaz. O, qularının dediklərini eşidəndir, onların halından xəbərdardır və Ona heç bir şey gizli qalmaz. Onun kəlmələrini dəyişməyə səy göstərənlərin cəzasını Allah verəcəkdir.

Ey Peyğəmbər! Əgər sən yer üzündə olan insan­ların ək­səriyyətinə itaət et­­sən, on­lar səni Allahın dinindən azdı­rarlar. Allahın qoyduğu qanundan aydın olur ki, haqqa tabe olanlar, daim az insanlardır. Çünki insanların əksəriyyəti yalnız heç bir əsası olmayan zənnə qapılır və öz ibadət etdikləri ilahların onları Allaha yaxınlaşdırdıqlarını zənn edirlər və onlar bunu da yalandan uydu­rur­lar.

Ey Peyğəmbər! Şübhəsiz ki, Rəbbin insanlardan Onun yolundan azanları və Onun yola yönələnləri daha yaxşı tanıyır və bu işdə Allaha heç bir şey gizli qalmaz.

Ey İnsanlar! Əgər siz açıq-aydın dəlillər vasitəsi ilə həqiqətən də Allaha iman gətirmişsinizsə elə isə heyvan kəsildiyi zaman üstündə Allahın adı çə­kilmiş – "bis­milləh" de­yi­lib kə­silmiş heyvanlardan ye­yin.

Ey Möminlər! Allah, – zərurət, qadağan olunan şeyləri halallaşdırır, qaydasına əsasən, məcburiyyət qar­şısında zərurətdən yeyəcəyiniz şeylər istisna ol­maqla – tərk etməniz vacib olan ha­ram buyu­rulanları sizə bil­­dirdiyi halda, üstündə Allahın adı çəki­lənlərdən yeməyə sizə mane olan nədir? Şüb­həsiz ki, müşriklərin əksəriyyəti cahilliklərinə görə yalnış düşüncələri səbəbindən, Allahın haram etdiyi ölmüş heyvanı və s. haramları halal edirlər və Allahın halal etdiyi bə­hi­rəni (bu, müəyyən say bala verdikdən sonra qulaqları kəsilən dişi dəvədir), saibəni (bu, müəyyən yaşa çatdıqdan sonra bütləri üçün nəzir edilən dişi dəvədir), və­siləni (bu, dişi dəvə doğduqdan sonra ardınca daha bir dişi dəvə doğan dişi dəvədir) və hamı (bu da, belindən bir necə sayda dəvə doğulan erkək dəvədir) və s. heyvanları haram edərək özlərinə tabe olanları doğ­ru yol­dan uzaqlaşdırırlar. Ey Peyğəmbər! Həqiqə­tən, sə­nin Rəb­bin, Allahın hədlərini aşan­ları yaxşı tanıyır və onlar hədlərini aşdıqlarına görə Allah onların cəzalarını verəcəkdir.

Ey İnsanlar! Aşkarda da, gizli­ndə də günah etməkdən əl çəkin! Şübhə­siz ki, gizlində yaxud aşkar günah edənləri, Allah, etdik­ləri əməllərə görə cəza­lan­dıracaqdır.

Ey Müsəlmanlar! Üstündə Allahdan qeyrisinin adı çəkilib və ya çəkilməməsindən aslı olmayaraq, Allahın adı çə­ki­lməmiş – "bismilləh" deyi­lib kə­­sil­mə­miş heyvan­lar­ın ətindən ye­məyin. Çünki bu cür kəsilmiş heyvanın ətindən yemək, Allaha itaətdən çıxıb asiliyə meyl etməkdir. Hə­qi­qə­tən, şey­tan­lar öz dost­larının qəlbinə şübhə salaraq ölmüş heyvan ətindən yemək barədə si­zinlə mü­bahisə etmək üçün onlara vəsvəsə edir­lər. Ey Müsəlmanlar! Əgər onların ölmüş heyvanın halal olması barədə qəlbinizə şübhə saldıqları şeydə onlara itaət etsəniz, söz­süz ki, siz və onlar Allaha şərik qoşmaqda eyni səviyyədə olarsınız.

Məgər Allah onu doğru yola yönəltməzdən əvvəl küfr, cəhalət və günahlar içərisinidə ölü ikən imana, elmə və itaətə yönəldərək dirilt­di­yi­miz şəxs zülmətlər, küfür, cəhalət və günahlar için­də qa­lıb, yolunu azmış, qaranlıqlar onu hər təfəfdən bürüyüb ora­dan çıxa bilməyən kimsə ilə eyni səviyyədə ola bi­lərmi?! Müşriklərə Allaha şərik qoşmağı, ölmüş heyvan ətindən yeməyi, batilə görə mübahisə etməyi gözəl­ləş­di­rildiyimiz kimi kafirlərə də qiyamət günü ağrıdıcı əzab verməyimiz üçün onlara etdikləri günah əməlləri be­ləcə gözəl­ləş­di­rildi.

Məkkədə müşriklərin başçıları insanları Allah yolundan döndərdikləri kimi, biz, hər bir diyarda şeytanın yoluna dəvətdə, elçilərə və onlara tabe olanlarla müharibə aparmaqda hiyləgər və məkrli əməllərini əsirgəməyən başçlar təyin etdik. Həqiqətdə isə onların etdikləri hiylə və məkrli əməllər ancaq elə özlərinə qayıtdı. Lakin onlar cahillikləri üzündən və həmçinin nəfslərinə tabe olduqlarına görə bunu hiss etmirlər.

Kafirlərin başçılarına Allah Öz peyğəmbərinə nazil etdiyi ayələrdən hər hansı bir ayə gəldik­də: "Alla­h elçilərinə peyğəmbərlik və risalə verdiyinin bən­zə­rini bizə də vermə­yincə biz iman gətirməyəcəyik"– de­di­lər. Allahda onlara risalətin kimə ve­rəcəyini və bunun məşəqqətinə kimin tab gətirə biləcəyini daha yaxşı bilib, peyğəmbərlik və risalə üçün müəyyən qullarından seçdiyini xəbər verərək cavab verdi. Həddlərini aşanlar haqqdan üz çevirdiklərinə görə zəlilliyə və alçağlıqa düçar olacaqlar, məkrli əməllərininə görə isə şid­dət­li əzab çə­kə­cəklər.

Allah kimi doğru yola müvəffəq etmək istəsə, onun köksü­nü İs­lamı qəbul etməsi üçün açar, kimi də rəzil edib, doğru yola müvəffəq etmək istəməsə, onun kök­sü­nü haqqı qəbul etməkdən daral­dar və sıxın­tılı edər, belə ki, öz ixtiyarı ilə göyə çı­xmaqa aciz qaldığı kimi, haqq da onun qəlbinə daxil olmaqa aciz qalar. Allah azğın kimsələrin halını belə bir dar və sıxıntılı hal etdiyi kimi, eləcədə əzabı iman gətir­məyən kimsələrə edəcəkdir.

Ey Peyğəmbər! Sənə göndərdiyimiz bu din, Allahın heç bir əyrilik olmayan doğru yolu­dur. Ar­tıq Biz ayələri Allah barədə düşü­nüb dərk edən kimsə üçün izah etdik.

Onlar üçün hər bir qəm-qüssədən salamat bir ev, Cənnət evi vardır. Allah onların gördükləri yaxşı işlərə görə onların yardımçısı, mövlasıdır.