Al-Mukhtasar · Tafsir · in Uyghur
الجن
Al-Jinn
The Jinn · Meccan · 28 ayahs
72:1Page 572
قُلۡ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ ٱسۡتَمَعَ نَفَرٞ مِّنَ ٱلۡجِنِّ فَقَالُوٓاْ إِنَّا سَمِعۡنَا قُرۡءَانًا عَجَبٗا ١
Say, [O Muḥammad], "It has been revealed to me that a group of the jinn listened and said, 'Indeed, we have heard an amazing Qur’ān [i.e., recitation].
ئەي پەيغەمبەر! ئۈممىتىڭگە ئېيتقىنكى، ئاللاھ تائالا ماڭا مۇنداق ۋەھيى قىلدى: بەتن نەخلە دېگەن جايدا بىر توپ جىنلار مېنىڭ قۇرئان ئوقۇشۇمغا قۇلاق ساپتۇ، ئاندىن ئۇلار قەۋمىنىڭ يېنىغا بارغانلىرىدا قەۋمىگە مۇنداق دەپتۇ: ھەقىقەتەن بىز بالاغەت ۋە پاساھەتتە ھەيران قالارلىق دەرىجىدە ئوقۇلىدىغان بىر سۆزنى ئاڭلىدۇق.
72:2Page 572
يَهۡدِيٓ إِلَى ٱلرُّشۡدِ فَـَٔامَنَّا بِهِۦۖ وَلَن نُّشۡرِكَ بِرَبِّنَآ أَحَدٗا ٢
It guides to the right course, and we have believed in it. And we will never associate with our Lord anyone.
بىز ئاڭلىغان بۇ سۆز بىزنى ئېتىقادتا، گەپ - سۆزدە ۋە ئىش - ھەرىكەتتە توغرا يولغا باشلايدىكەن. شۇڭا بىز ئۇنىڭغا ئىشەندۇق، بىز ئۇنى بەندىسىگە نازىل قىلغان پەرۋەردىگارىمىزغا ھېچكىمنى شېرىك قىلمايمىز.
72:3Page 572
وَأَنَّهُۥ تَعَٰلَىٰ جَدُّ رَبِّنَا مَا ٱتَّخَذَ صَٰحِبَةٗ وَلَا وَلَدٗا ٣
And [it teaches] that exalted is the nobleness of our Lord; He has not taken a wife or a son
بىز ئۇلۇغلۇقى ۋە بۈيۈكلۈكى يۈكسەك بولغان پەرۋەردىگارىمىزنىڭ مۇشرىكلار ئېيتقاندەك خوتۇنى ۋە بالىسى يوقلۇقىغا ئىمان ئېيتتۇق.
72:4Page 572
وَأَنَّهُۥ كَانَ يَقُولُ سَفِيهُنَا عَلَى ٱللَّهِ شَطَطٗا ٤
And that our foolish one [i.e., Iblees]1 has been saying about Allāh an excessive transgression.
ھەقىقەتەن ئىبلىس ئاللاھ تائالانىڭ خوتۇنى ۋە بالىسى بار دېگەندەك يالغان گەپنى دەيتتى.
72:5Page 572
وَأَنَّا ظَنَنَّآ أَن لَّن تَقُولَ ٱلۡإِنسُ وَٱلۡجِنُّ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبٗا ٥
And we had thought that mankind and the jinn would never speak about Allāh a lie.
بىز ھەقىقەتەن ئىنسان ۋە جىنلاردىن بولغان مۇشرىكلار ئاللاھنىڭ خوتۇنى ۋە بالىسى بار دېگەن سۆزلەرنى قىلغاندا ئۇلارنى يالغان سۆزلىمەيدۇ، دەپ ئويلاپ قاپتۇق، ئاندىن ئۇلارنى دوراپ ئۇلارنىڭ سۆزلىرىگە ئىشىنىپتۇق.
72:6Page 572
وَأَنَّهُۥ كَانَ رِجَالٞ مِّنَ ٱلۡإِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٖ مِّنَ ٱلۡجِنِّ فَزَادُوهُمۡ رَهَقٗا ٦
And there were men from mankind who sought refuge in men from the jinn, so they [only] increased them in burden [i.e., sin].
ھەقىقەتەن جاھىلىيەت دەۋرىدە بىر بۆلۈك ئىنسانلار قورقۇنچلۇق بىرەر جايغا چۈشكۈن قىلغانلىرىدا بىر قىسىم جىنلارغا سىغىنىپ: مەن مۇشۇ ۋادىنىڭ خوجىسىغا سىغىنىپ ئۇنىڭ قەۋمىنىڭ ئەقىلسىزلىرىنىڭ يامانلىقىدىن پاناھلىق تىلەيمەن، دەيتتى. شۇنىڭ بىلەن ئىنسانلار جىنلاردىن تېخىمۇ قورقىدىغان ۋە ئەيمىنىدىغان بوپكەتكەن ئىدى.
72:7Page 572
وَأَنَّهُمۡ ظَنُّواْ كَمَا ظَنَنتُمۡ أَن لَّن يَبۡعَثَ ٱللَّهُ أَحَدٗا ٧
And they had thought, as you thought, that Allāh would never send anyone [as a messenger].
ئەي جىنلار! ئىنسانلارمۇ سىلەرگە ئوخشاش، ئاللاھ تائالا ھېچكىمنى ئۆلگەندىن كېيىن ھېساب ۋە جازا - مۇكاپات ئۈچۈن تىرىلدۈرەلمەيدۇ، دەپ ئويلاپ قالدى.
72:8Page 572
وَأَنَّا لَمَسۡنَا ٱلسَّمَآءَ فَوَجَدۡنَٰهَا مُلِئَتۡ حَرَسٗا شَدِيدٗا وَشُهُبٗا ٨
And we have sought [to reach] the heaven but found it filled with powerful guards and burning flames.
ھەقىقەتەن بىز ئاسمان خەۋەرلىرىنى (تىڭشىۋېلىشقا) ئۇرۇنۇپ باقتۇق. نەتىجىدە ئاسماننىڭ پەرىشتىلەردىن تەركىب تاپقان كۈچلۈك مۇھاپىزەتچىلەر قوشۇنى بىلەن توشۇپ كەتكەنلىكىنى بايقىدۇق. ئۇ مۇھاپىزەتچىلەر ئاسماننى بىز ئىلگىرى قىلىپ كەلگەن ئوغرىلىقچە خەۋەر تىڭشاشتىن مۇھاپىزەت قىلىدىكەن. يەنە ئاسمان لاۋۇلداپ يېنىپ تۇرىدىغان ئوتقا توشقۇزۇلغان بولۇپ، ئاسمانغا يېقىنلاشماقچى بولغان ھەر كىمگە شۇ ئوت ئېتىلىدىكەن.
72:9Page 572
وَأَنَّا كُنَّا نَقۡعُدُ مِنۡهَا مَقَٰعِدَ لِلسَّمۡعِۖ فَمَن يَسۡتَمِعِ ٱلۡأٓنَ يَجِدۡ لَهُۥ شِهَابٗا رَّصَدٗا ٩
And we used to sit therein in positions for hearing,1 but whoever listens now will find a burning flame lying in wait for him.
بىز ئىلگىرى ھەمىشە پەرىشتىلەر ئارىسىدا بولۇنغان سۆزلەرنى ئوغرىلىقچە تىڭشىۋېلىش ئۈچۈن ئاسماندىن ئورۇنلىرىمىزنى ئالاتتۇق، ئاندىن ئۇنى يەر يۈزىدىكى كاھىنلارغا ئېيتىپ بېرەتتۇق. ئەمدى ئىش باشقىچە بوپقاپتۇ. يەنى ھازىر بىزدىن كىمكى (ئاسمان خەۋىرىنى) تىڭشىماقچى بولسا، ئۆزى ئۈچۈن تەييارلانغان لاۋۇلداپ تۇرغان ئوتنى تاپىدۇ. ئۇ قاچان ئاسمانغا يېقىنلاشماقچى بولغاندا ئۇنىڭغا شۇ ئوت ئېتىلىپ، ئۇنى كۆيدۈرۈۋېتىدىكەن.
72:10Page 572
وَأَنَّا لَا نَدۡرِيٓ أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ أَمۡ أَرَادَ بِهِمۡ رَبُّهُمۡ رَشَدٗا ١٠
And we do not know [therefore] whether evil is intended for those on earth or whether their Lord intends for them a right course.
بىز ھەقىقەتەن (ئاسمان خەۋەرلىرىنىڭ) بۇنداق قاتتىق مۇھاپىزەت قىلىنىشىنىڭ سەۋەبىنى، يەنى يەر يۈزىدىكىلەرگە يامانلىق ئىرادە قىلىندىمۇ ياكى ئاللاھ ئۇلارغا ياخشىلىقنى ئىرادە قىلدىمۇ؟ بىلمەيمىز. چۈنكى بىزدىن ئاسماننىڭ خەۋىرى ئۈزۈلۈپ قالدى.
72:11Page 572
وَأَنَّا مِنَّا ٱلصَّٰلِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذَٰلِكَۖ كُنَّا طَرَآئِقَ قِدَدٗا ١١
And among us are the righteous, and among us are [others] not so; we were [of] divided ways.1
ئەي جىنلار! بىزنىڭ ئىچىمىزدە تەقۋادار، ياخشىلارمۇ بار، كاپىر ۋە پاسىقلارمۇ بار. دېمەك، بىز قىزىقىشى بىر - بىرىگە ئوخشىمايدىغان خىلمۇخىل تۈرلەرگە بۆلۈندۇق.
72:12Page 572
وَأَنَّا ظَنَنَّآ أَن لَّن نُّعۡجِزَ ٱللَّهَ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَن نُّعۡجِزَهُۥ هَرَبٗا ١٢
And we have become certain that we will never cause failure to Allāh upon earth, nor can we escape Him by flight.
بىز ھەقىقەتەن شۇنىڭغا ئىشەندۇقكى، ئەگەر ئاللاھ بىزگە بىرەر ئىشنى ئىرادە قىلغان بولسا، بىز ئۇنىڭدىن ھەرگىز قېچىپ قۇتۇلالمايمىز، ئۇ بىزنى ھەر تەرەپتىن قورشىغانلىقى ئۈچۈن بىز ئۇنىڭدىن قېچىپ قۇتۇلالمايمىز.
72:13Page 572
وَأَنَّا لَمَّا سَمِعۡنَا ٱلۡهُدَىٰٓ ءَامَنَّا بِهِۦۖ فَمَن يُؤۡمِنۢ بِرَبِّهِۦ فَلَا يَخَافُ بَخۡسٗا وَلَا رَهَقٗا ١٣
And when we heard the guidance [i.e., the Qur’ān], we believed in it. And whoever believes in his Lord will not fear deprivation or burden.1
ھەقىقەتەن بىز ئەڭ توغرا يولغا باشلايدىغان ئاشۇ قۇرئاننى ئاڭلىغان ۋاقتىمىزدىلا ئۇنىڭغا ئىمان ئېيتتۇق. كىمكى پەرۋەردىگارىغا ئىمان ئېيتىدىكەن، ياخشىلىقلىرىنىڭ كېمىيىپ كېتىشىدىن ھەمدە ئىلگىرى قىلغان گۇناھلىرىغا بىرەر گۇناھنىڭ قوشۇلۇپ قېلىشىدىن ئەنسىرىمىسىمۇ بولىدۇ.
72:14Page 573
وَأَنَّا مِنَّا ٱلۡمُسۡلِمُونَ وَمِنَّا ٱلۡقَٰسِطُونَۖ فَمَنۡ أَسۡلَمَ فَأُوْلَٰٓئِكَ تَحَرَّوۡاْ رَشَدٗا ١٤
And among us are Muslims [in submission to Allāh], and among us are the unjust.1 And whoever has become Muslim - those have sought out the right course.
بىزنىڭ ئىچىمىزدىن ئىتائەتمەنلىك بىلەن ئاللاھقا بويسۇنىدىغان مۇسۇلمانلارمۇ بار، توغرا ۋە تۈز يولدىن چەتنەپ كەتكەن زالىملارمۇ بار. كىمكى تائەت - ئىبادەت ۋە سالىھ ئەمەللەر بىلەن ئاللاھقا باش ئىگىدىكەن، ئەنە شۇلار ھىدايەتنى ۋە توغرىلىقنى كۆزلىگەنلەردۇر.
72:15Page 573
وَأَمَّا ٱلۡقَٰسِطُونَ فَكَانُواْ لِجَهَنَّمَ حَطَبٗا ١٥
But as for the unjust, they will be, for Hell, firewood.'
توغرا ۋە تۈپتۈز يولدىن چەتنەپ كەتكەن زالىملارغا كەلسەك، ئۇلار جەھەننەمگە ئوتۇن بولۇپ، ئۆزىگە ئوخشاش ئىنسانلار بىلەن بىرگە جەھەننەمدە يېقىلغۇ قىلىنىدۇ.
72:16Page 573
وَأَلَّوِ ٱسۡتَقَٰمُواْ عَلَى ٱلطَّرِيقَةِ لَأَسۡقَيۡنَٰهُم مَّآءً غَدَقٗا ١٦
And [Allāh revealed] that if they had remained straight on the way, We would have given them abundant rain [i.e., provision]
شۇنداقلا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا يەنە مۇنداق ۋەھىي قىلىندى: بىر بۆلۈك جىنلار ئۇنىڭغا مۇنداق ۋەھىي قىلىنغانلىقىنى ئاڭلاپتۇ: ئەگەر جىنلار ۋە ئىنسانلار ئىسلام يولى ئۈستىدە بولۇپ، ئىسلامدىكى كۆرسەتمىلەر بويىچە ئەمەل قىلىدىكەن، ئاللاھ چوقۇم ئۇلارغا مول يامغۇر ياغدۇرۇپ، تۈرلۈك - تۈمەن نېئمەتلەردىن بەھرىمەن قىلىدۇ.
72:17Page 573
لِّنَفۡتِنَهُمۡ فِيهِۚ وَمَن يُعۡرِضۡ عَن ذِكۡرِ رَبِّهِۦ يَسۡلُكۡهُ عَذَابٗا صَعَدٗا ١٧
So We might test them therein. And whoever turns away from the remembrance of his Lord1 He will put into arduous punishment.
(بۇ نېئمەتلەر) ئۇلارنىڭ ئاللاھنىڭ نېئمەتلىرىگە شۈكرى قىلىدىغانلىقى ياكى تۇزكورلۇق قىلىدىغانلىقىنى سىناپ بېقىش ئۈچۈندۇر. كىمكى قۇرئاندىن ۋە قۇرئاندىكى پەند - نەسىھەتلەردىن يۈز ئۆرۈيدىكەن، پەرۋەردىگارى ئۇنى بەرداشلىق بېرەلمەيدىغان ئېغىر ئازابقا تاشلايدۇ.
72:18Page 573
وَأَنَّ ٱلۡمَسَٰجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدۡعُواْ مَعَ ٱللَّهِ أَحَدٗا ١٨
And [He revealed] that the masjids1 are for Allāh, so do not invoke2 with Allāh anyone.
ھەقىقەتەن مەسجىدلەر باشقا بىرىنىڭ ئەمەس، پەقەت ئاللاھ تائالانىڭدۇر. شۇڭا مەسجىدلەردە ئاللاھقا باشقا بىرىنى قوشۇپ ئىبادەت قىلماڭلار. بولمىسا چېركاۋلىرى ۋە ئىبادەتخانىلىرىدىكى يەھۇدىي ۋە ناسارالارغا ئوخشاش بوپقالىسىلەر.
72:19Page 573
وَأَنَّهُۥ لَمَّا قَامَ عَبۡدُ ٱللَّهِ يَدۡعُوهُ كَادُواْ يَكُونُونَ عَلَيۡهِ لِبَدٗا ١٩
And that when the Servant [i.e., Prophet] of Allāh stood up supplicating Him, they almost became about him a compacted mass."1
ئاللاھنىڭ بەندىسى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام بەتن نەخلە دېگەن جايدا ئاللاھقا ئىبادەت قىلىشقا تۇرغاندا جىنلار ئۇنىڭ قۇرئان تىلاۋىتىنى تىڭشاش ئۈچۈن قاتتىق قىستىلىشىپ، ئۇنى بېسىۋېلىشقا تاس قالدى.
72:20Page 573
قُلۡ إِنَّمَآ أَدۡعُواْ رَبِّي وَلَآ أُشۡرِكُ بِهِۦٓ أَحَدٗا ٢٠
Say, [O Muḥammad], "I only invoke my Lord and do not associate with Him anyone."
ئەي پەيغەمبەر! بۇ مۇشرىكلارغا: مەن پەقەت يېگانە رەببىمگىلا ئىبادەت قىلىمەن، كىم بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ئۇنىڭغا ئىبادەتتە باشقا بىرىنى شېرىك قىلمايمەن، دېگىن.
72:21Page 573
قُلۡ إِنِّي لَآ أَمۡلِكُ لَكُمۡ ضَرّٗا وَلَا رَشَدٗا ٢١
Say, "Indeed, I do not possess for you [the power of] harm or right direction."
ئۇلارغا يەنە: مېنىڭ ئاللاھ سىلەرگە پۈتۈۋەتكەن بىرەر زىياننى سىلەردىن دەپئى قىلىشقا ۋە ئاللاھ سىلەردىن چەكلىگەن بىرەر پايدىنى يەتكۈزۈشكە كۈچۈم يەتمەيدۇ، دېگىن.
72:22Page 573
قُلۡ إِنِّي لَن يُجِيرَنِي مِنَ ٱللَّهِ أَحَدٞ وَلَنۡ أَجِدَ مِن دُونِهِۦ مُلۡتَحَدًا ٢٢
Say, "Indeed, there will never protect me from Allāh anyone [if I should disobey], nor will I find in other than Him a refuge.
ئۇلارغا يەنە ئېيتقىنكى: ناۋادا مەن ئاللاھقا ئاسىيلىق قىلىپ سالسام، مېنى ئاللاھنىڭ ئازابىدىن ھېچكىم قۇتقۇزالمايدۇ، مەن ئاللاھتىن باشقا ھېچ پاناھگاھمۇ تاپالمايمەن.
72:23Page 573
إِلَّا بَلَٰغٗا مِّنَ ٱللَّهِ وَرِسَٰلَٰتِهِۦۚ وَمَن يَعۡصِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ فَإِنَّ لَهُۥ نَارَ جَهَنَّمَ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدًا ٢٣
But [I have for you] only notification from Allāh, and His messages." And whoever disobeys Allāh and His Messenger - then indeed, for him is the fire of Hell; they will abide therein forever.
لېكىن مەن پەقەت ئاللاھ مېنى سىلەرگە يەتكۈزۈشكە بۇيرۇغاننى ۋە مېنى سىلەرگە پەيغەمبەر قىلىپ ئەۋەتىشتىكى ۋەزىپەمنى يەتكۈزەلەيمەن. كىمكى ئاللاھقا ۋە ئۇنىڭ پەيغەمبىرىگە ئاسىيلىق قىلىدىكەن، شەكسىزكى ئۇنىڭ ئاقىۋىتى جەھەننەمنىڭ ئوتىغا كىرىش بولىدۇ، ئۇ دوزاخ ئوتىدا مەڭگۈدىن - مەڭگۈگە قالىدۇ، ئۇنىڭدىن قەتئىي چىقالمايدۇ.
72:24Page 573
حَتَّىٰٓ إِذَا رَأَوۡاْ مَا يُوعَدُونَ فَسَيَعۡلَمُونَ مَنۡ أَضۡعَفُ نَاصِرٗا وَأَقَلُّ عَدَدٗا ٢٤
[The disbelievers continue] until, when they see that which they are promised, then they will know who is weaker in helpers and less in number.
كاپىرلار تاكى ئۆزلىرى دۇنيادا ۋەدە قىلىنغان ئازابنى قىيامەت كۈنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەنگە قەدەر كۇپرى ئۈستىدە ئىزچىل تۇرىدۇ. ئۇ چاغدا ئۇلار كىمنىڭ ياردەمچىسىنىڭ ئەڭ ئاجىز، تەرەپدارلىرىنىڭ ئەڭ ئاز ئىكەنلىكىنى چوقۇم بىلىپ قالىدۇ.
72:25Page 573
قُلۡ إِنۡ أَدۡرِيٓ أَقَرِيبٞ مَّا تُوعَدُونَ أَمۡ يَجۡعَلُ لَهُۥ رَبِّيٓ أَمَدًا ٢٥
Say, "I do not know if what you are promised is near or if my Lord will grant for it a [long] period."
ئەي پەيغەمبەر! ئۆلگەندىن كېيىن تىرىلىشنى ئىنكار قىلغۇچى بۇ مۇشرىكلارغا ئېيتقىنكى: سىلەر ۋەدە قىلىنىۋاتقان ئازاب يېقىندا بولامدۇ ياكى ئاللاھتىن باشقا ھېچكىم بىلمەيدىغان مەلۇم بىر ۋاقىتقا قەدەر كېچىكتۈرۈلەمدۇ؟ ئۇقمايمەن.
72:26Page 573
عَٰلِمُ ٱلۡغَيۡبِ فَلَا يُظۡهِرُ عَلَىٰ غَيۡبِهِۦٓ أَحَدًا ٢٦
[He is] Knower of the unseen, and He does not disclose His [knowledge of the] unseen to anyone
ئاللاھ تائالا پۈتكۈل غەيبلەرنى بىلگۈچىدۇر. ئۇنىڭغا غەيبتىن ھېچ نەرسە مەخپىي قالمايدۇ. ئاللاھ ئۆز غەيبىدىن ھېچكىمنى خەۋەردار قىلمايدۇ. بەلكى ئۇ ئاللاھنىڭ ئىلمىگە خاس ھالدا قېپقالىدۇ.
72:27Page 573
إِلَّا مَنِ ٱرۡتَضَىٰ مِن رَّسُولٖ فَإِنَّهُۥ يَسۡلُكُ مِنۢ بَيۡنِ يَدَيۡهِ وَمِنۡ خَلۡفِهِۦ رَصَدٗا ٢٧
Except whom He has approved of messengers, and indeed, He sends before him [i.e., each messenger] and behind him observers1
پەقەت ئاللاھ پەيغەمبەرلەردىن ئۆزىگە رازى بولغان كىشىگىلا ئۆزى خالىغان غەيبنى ئۇقتۇرىدۇ ھەمدە ئاشۇ پەيغەمبەردىن باشقا بىرى ئۇ غەيبتىن خەۋەردار بوپقالماسلىقى ئۈچۈن ئۇنى مۇھاپىزەت قىلىپ تۇرىدىغان پەرىشتىلەرنى ئۇ پەيغەمبەرنىڭ ئالدىدا قوغدىغۇچى قىلىپ ئەۋەتىدۇ.
72:28Page 573
لِّيَعۡلَمَ أَن قَدۡ أَبۡلَغُواْ رِسَٰلَٰتِ رَبِّهِمۡ وَأَحَاطَ بِمَا لَدَيۡهِمۡ وَأَحۡصَىٰ كُلَّ شَيۡءٍ عَدَدَۢا ٢٨
That he [i.e., Muḥammad (ﷺ)] may know1 that they have conveyed the messages of their Lord; and He has encompassed whatever is with them and has enumerated all things in number.
بۇ پەيغەمبەرنىڭ شۇنى بىلىشى ئۈچۈنكى، ھەقىقەتەن ئۆزىدىن ئىلگىرىكى پەيغەمبەرلەرمۇ پەرۋەردىگارى يەتكۈزۈشكە بۇيرۇغان ۋەزىپىلىرىنى يەتكۈزدى. چۈنكى ئاللاھ ئۇلارغا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلەتتى ھەمدە ئاللاھ ئۇ پەرىشتىلەر بىلەن پەيغەمبەرلەرنىڭ ئالدىدىكى نەرسىنى مۇكەممەل بىلەتتى. شۇڭا ئاللاھقا ئۇنىڭدىن ھېچ نەرسە مەخپىي قالمايدۇ. ئاللاھ ھەر نەرسىنىڭ سانىنى كونكرېت بىلىدۇكى، ئۇنىڭغا ھېچ نەرسە مەخپىي قالمايدۇ.
Text: Quranic Universal Library (Tarteel), via spa5k/tafsir_api (MIT), at a fixed version. The ayahs: Quran Foundation. Sources and licences