Al-Baqarah

ئەلىف، لام، مىم، بۇ ھەرپلەر بىلەن قۇرئان سۈرىلىرىنىڭ بەزىسى باشلانغان بولۇپ، بۇ ھەرپلەر يالغۇز كەلگەندە (ئەلىف، بە، تە، سە...)ئۆز ئالدىغا ھېچقانداق مەنا ئىپادىلىمەيدۇ. ئۇ ھەرپلەرنىڭ ئۆزىگە خاس ھېكمىتى ۋە ئەھمىيەتلىرى بار، چۈنكى قۇرئان كەرىمدە ھېكمىتى يوق ھېچقانداق نەرسە بولمايدۇ. ھەرپلەرنىڭ مۇھىم ھېكمەتلىرىدىن: ئەرەپلەر سۆزلىشىدىغان ۋە بىلىدىغان ھەرپلەرنىڭ ئۆزىدىن قوراشتۇرۇلغان قۇرئان كەرىم ئايەتلىرى بىلەن ئۇلارغا جەڭ ئېلان قىلىش، شۈنىڭ ئۈچۈن مۇشۇ سۈرىدە كەلگەندەك نۇرغۇن سۈرىلەردە ھەرپلەردىن كېيىن قۇرئان كەرىم زىكىر قىلىنغان

بۇ ئۇلۇغ قۇرئان كەرىم نازىل بولۇش تەرەپتىن بولسۇن ياكى لەپزى ۋە مەنالىرى تەرەپتىن بولسۇن، ئۇنىڭدا ھېچقانداق شەك يوقتۇر. بۇ ئاللاھنىڭ كالامىدۇر، ئاللاھتىن قورققۇچىلارنى تەقۋادارلىققا يېتىدىغان يولغا يېتەكلىگۈچىدۇر

مۆئمىنلەر غەيىبكە ئىشىنىدۇ، غەيىب دېگەن: سەزگۈر ئەزالار بىلەن بىلىنمەيدىغان، بىزدىن غايىب بولغان، ئاللاھ ۋە ئاللاھنىڭ رەسۇلى خەۋەر بەرگەن، قىيامەت كۈنىگە ئوخشاش ئىشلاردىن ئىبارەتتۇر. ئۇلار نامازنى ئاللاھ تائالانىڭ يولغا قويغىنىغا مۇۋاپىق شەرتلەر بىلەن، پەرز، ۋاجىپ ۋە سۈننەتلىرىنى تولۇق ئادا قىلىدۇ، ئۇلار ئاللاھدىن ساۋاپ ئۈمىت قىلىپ، پەرز قىلىنغان زاكاتنى ياكى قوشۇمچە خەيرى-ساخاۋەتلەرنى ئاللاھ تائالا رىزق قىلىپ بەرگەن نەرسىلەردىن سەرپ قىلىدۇ. ئۇلار مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا ۋە ئۇنىڭدىن ئىلگىرىكى بارلىق پەيغەمبەرلەرگە نازىل قېلىنغان بارلىق ۋەھيىگە ھېچ بىرىنىڭ ئارىسىنى ئايرىماستىن ئىشىنىدۇ، ئاخىرەتكە ۋە ئاخىرەت كۈنىدىكى جازا-مۇكاپاتلارغا كەسكىن ئىشىنىدۇ.

ئۇلار توغرا يولدا بولغانلىقى ئۈچۈن مۇشۇ سۈپەتلەر بىلەن سۈپەتلىنىدۇ، ئۇلار ئارزۇلىرىغا يېتىش ۋە ئەنسىرىگەن نەرسىلەردىن قۇتۇلۇش بىلەن دۇنيا-ئاخىرەتتە مۇۋەپپەقىيەت قازانغۇچىدۇر

ھەقىقەتەن ئىمان ئېيتمىغان، ئازغۇنلۇقنى ۋە ھەددىدىن ئېشىشنى داۋاملاشتۇرغانلارغا ئاللاھنىڭ ئازابى ھەقلىق بولدى، ئۇلارنى ئاگاھلاندۇرساڭمۇ ياكى ئاگاھلاندۇرمىساڭمۇ ئوخشاش.

چۈنكى ئاللاھ تائالا ئۇلارنىڭ دىللىرىنى دىلىدىكى باتىل نەرسىلەر بىلەن قۇلۇپلاپ پېچەتلىۋەتتى، قۇلاقلىرىنىمۇ پېچەتلىدى، ئۇلار ھەقگە بويسۇنۇش ۋە ھەقنى ئاڭلاش تەرىقىسىدە ئاڭلىمايدۇ، ئۇلارنىڭ كۆزلىرى پەردىلەنگەن بولۇپ، ئۇلار ئوپ-ئوچۇق ھەقىقەتنى كۆرمەيدۇ، ئاخىرەتتە ئۇلارغا كاتتا ئازاب بار

ئىنسانلاردىن بىر گورۇھ كىشىلەر ئۆزلىرىنىڭ جانلىرى ۋە ماللىرىدىن ئەنسىرەپ تىللىرى بىلەن ئىمان كەلىمىسىنى دەيدۇ، ھالبۇكى ئۇلار ئۆزلىرىنى مۆئمىن دەپ ئويلايدۇ، ئەمما ماھىيەتتە كاپىردۇر

ئۇلار نادانلىقىدىن ئىماننى ئاشكارا قىلىپ، كۇپىرنى يوشۇرۇپ ئاللاھنى ۋە مۇئمىنلەرنى ئالدىدۇق دەپ ئويلايدۇ، ھالبۇكى ئۇلار ئەمەلىيەتتە پەقەت ئۆزلىرىنى ئالدايدۇ، لېكىن ئۇلار بۇنى تۇيمايدۇ. چۈنكى ئاللاھ تائالا ئۇلارنىڭ ئاشكارا-يوشۇرۇن ئىشلىرىنى بىلگۈچىدۇر. مۇئمىنلەرگە ئۇلارنىڭ سۈپىتى ۋە ھالىتىنى بىلدۈرىدۇ

بۇنىڭ سەۋەبى ئۇلارنىڭ دىللىرىدا شەكلىنىش بار، ئاللاھ تائالا ئۇلارنىڭ شەكلىنىشتىن ئىبارەت بولغان كېسىلىنى كۈچەيتىۋەتتى، جازا قىلغان ئىشنىڭ تۈرىدىن بولىدۇ. ئاللاھنى، ئىنسانلارنى ۋە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئېلىپ كەلگەن ھەق دىننى ئىنكار قىلغانلىقى ئۈچۈن، ئۇلارغا دوزاخنىڭ ئەڭ ئاستىدا دەرتلىك ئازاب بار

ئۇلار زېمىندا بۇزغۇنچىلىق ۋە كۇپۇرلۇق قىلىشتىن چەكلەنسە، ئۇلار بۇنى ئىنكار قىلىپ ئۆزلىرىنى بىز ئىسلاھ قىلغۇچى، ئىسلاھات ئىگىلىرى دەپ ئويلايدۇ

ئەمەلىيەتتە ئۇلار بۇزۇقچىلىق قىلغۇچىلار بولۇپ، بۇنى تۇيمايدۇ ۋە قىلمىشلىرىنىڭ ئوپ-ئوچۇق بۇزۇقچىلىق ئىكەنلىكىنى ھېس قىلمايدۇ.

پەيغەمبەرئەلەيھىسسالامنىڭ ساھابىلىرى ئىمان ئېيتقاندەك ئىمان ئېيتىشقا بۇيرۇلسا، ئۇلار مەسخىرە قىلىپ، كۆزگە ئىلماي: بىز ئىمان ئېيتقان ئەخمەقلەرگە ئوخشاش ئىمان ئېيتامدۇق؟دەيدۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇلارنىڭ ئۆزى ئەخمەق بولسىمۇ لېكىن ئۇلار بۇنى بىلمەيدۇ

ئۇلار مۆئمىنلەر بىلەن ئۇچراشقاندا، ئۇلاردىن قورقۇپ: سىلەر ئىمان ئېيتقاندەك بىزمۇ ئىمان ئېيتتۇق دەيدۇ، مۆئمىنلەردىن ئايرىلىپ ئۆزلىرىنىڭ كاتىۋاشلىرى بىلەن يالغۇز قالغاندا، بىز ھەقىقەتتە سىلەرگە ئەگىشىمىز، سىلەر بىلەن بىللە، لېكىن مۆئمىنلەرنى زاڭلىق ۋە مەسخىرە قىلىپ كۆرۈنۈشتە ئۇلارغا ماسلىشىمىز، دەيدۇ.

ئۇلارنىڭ مۆئمىنلەرنى مەسخىرە قىلغانلىقىنىڭ باراۋىرىدە، ئاللاھ ئۇلارنى مەسخىرە قىلىدۇ، جازا ئۇلارنىڭ قىلغان ئەمىلىنىڭ تۈرىدىن بولىدۇ، شۇنىڭ ئۈچۈن دۇنيادا ئۇلارغا مۇسۇلمانلارغا بېرىلگەن ھۆكۈم ئىجرا بولىدۇ، ئەمما ئاخىرەتتە ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ كۇپۇرلىقى ۋە نىپاقلىقىنىڭ جازاسىنى تارتىدۇ، شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇلارغا ئازغۇنلۇق ۋە ھەددىدىن ئېشىشى ئۈچۈن مۆھلەت بېرىلىدۇ، شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ئىككىلىنىش ۋە ھەيرانلىقتا قالىدۇ

ئۇلار ئەقىلسىزلەردۇر، چۈنكى ئۇلار ئىماننى كۇپىرغا ئالماشتۇردى، ئۇلار ئاللاھقا بولغان ئىماننى زېيان تارتقانلىقى ئۈچۈن بۇ تىجارىتىدە پايدا ئالالمىدى ۋە توغرا يول تاپقۇچىمۇ بولمىدى.

ئاللاھ تائالا ئاشۇ مۇناپىقلار ئۈچۈن ئوتتىن ۋە سۇدىن ئىبارەت بولغان ئىككى تۈرلۈك ئوخشۇتۇشنى بايان قىلدى: ئۇلارنىڭ ئوتتىن بولغان ئوخشىتىلىشى: ئۇلار يورۇقلۇق ئۈچۈن ئوت ياققان كىشىگە ئوخشايدۇ، ئوتنىڭ نۇرى پارلىغان ۋاقىتتا، ئۇنىڭ نۇرىدىن مەنپەئەتلىنىشنى ئويلىغاندا، ئوتنىڭ يالقۇنى پەسلەپ، چوغى قېلىپ، يورۇقلىقى كېتىپ قالىدۇ-دە، ئوت ياققۇچىلار ئەتراپتىكى ھېچ نەرسىنى كۆرەلمەي يولىنى تاپالمايدۇ.

ئۇلار گاس بولۇپ ھەقنى قوبۇل قىلىش تەرىقىسىدە ئاڭلىمايدۇ، ھەقنى سۆزلەشتىن گاچىدۇر، ھەقنى كۆرۈشتىن كۆردۇر، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئازغۇنلۇقىدىن قايتمايدۇ

ئۇلارنىڭ سۇدىن بولغان ئوخشىتىلىشى: ئۇلارنىڭ ئەھۋالى بىر-بىرىگە كىرىشىپ كەتكەن گۈلدۈرمامىلىق، چاقماقلىق قاراڭغۇ كېچىدە قاتتىق يامغۇر چۈشكەندە قورقۇپ كەتكەن كىشىلەرگە ئوخشايدۇ. ئۇلار چاقماق ئاۋازىنىڭ قاتتىقلىقىدىن ئۆلۈپ كېتىشتىن ئەنسىرەپ بارماقلىرى بىلەن قۇلاقلىرىنى ئېتىۋالىدۇ، ئاللاھ كاپىرلارنى ھەممە تەرەپتىن قورشاپ، ئۇلارنىڭ ئەھۋالىنى بىلىپ تۇرغۇچىدۇر، ئۇلار ئاللاھنى ئاجىزلاشتۇرالمايدۇ

چاقماقنىڭ قاتتىق چېقىشى ۋە نۇرىنىڭ كۈچلۈكلىكىدىن ئۇلار كۆزلىرىدىن ئايرىلىپ قالغىلى تاس قالىدۇ، چاقماقنىڭ يورۇقلىقىدا ئالغا ئىلگىرلەيدۇ، يورۇقلۇق تۈگىگەندە، قاراڭغۇ-زۇلمەتتە قىلىپ ھەرىكەتلىنىشكە قادىر بولالمايدۇ، ئەگەر ئاللاھ خالىسا ئىدى ئەلۋەتتە ئۆزىنىڭ ھەممىگە قادىر بولغان قۇدرىتى بىلەن، ئۇلارنىڭ ئاڭلاش ۋە كۆرۈش قۇۋۋىتىنى كەتكۈزىۋېتەتتى، ئۇلار ھەقتىن يۈز ئۆرىگەنلىكى ئۈچۈن بۇ ئەزالىرىنى ئۇلارغا قايتۇرمايتتى. يامغۇر قۇرئان كەرىمنىڭ مىسالىدۇر، چاقماق ئاۋازى قۇرئان كەرىمدىكى چەكلىمىلەرنىڭ مىسالىدۇر، چاقماقنىڭ يورۇقى ئۇلار ئۈچۈن بەزى ۋاقىتتا ھەقنىڭ ئاشكارا بولىدىغانلىقىنىڭ مىسالىدۇر، گۈلدۈرمامىنىڭ قاتتىقلىقىدىن قۇلىقىنى ئېتىۋىلىشى ئۇلارنىڭ ھەقنى قوبۇل قىلماستىن، ھەقتىن يۈز ئۆرىگەنلىكىنىڭ مىسالىدۇر. يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ئىككى مىسال بىلەن مۇناپىقلارنىڭ ئارىسىدىكى ئورتاق ئوخشىتىش بولسا، مەنپەئەتلىنەلمەسلىكتۇر، ئوتنىڭ مىسالىدا بولسا: ئوتنى يورۇتقۇچى ئوتنىڭ كۆيدۈرۈشى ۋە قاراڭغۇلۇقتىن باشقا نەرسىدىن مەنپەئەتلىنەلمىدى، سۇنىڭ مىسالىدا بولسا: يامغۇردا قالغان كىشىلەر گۇلدۈرماما ۋە چاقماقنىڭ گۈلدۈرلىشى ۋە قورقۇشىدىن باشقا نەرسىدىن مەنپەئەتلىنەلمىدى. شۇنىڭغا ئوخشاش مۇناپىقلارمۇ ئىسلامدىن قوپاللىق ۋە رەھىمسىزلىكتىن باشقىنى كۆرمەيدۇ

ئى ئىنسانلار! سىلەر يالغۇز پەرۋەردىگارىڭلارغا، ئىبادەت قىلىڭلار، ئۇ ئاللاھ سىلەرنى ۋە سىلەردىن ئىلگىرىكى ئۈممەتلەرنى ياراتتى، سىلەردىن ئاللاھنىڭ بۇيرىقىغا بويسۇنۇش ۋە چەكلىمىلىرىدىن يېنىش بىلەن ئۆزۈڭلار بىلەن ئاللاھنىڭ ئازابىنىڭ ئارىسىدا توسانجا قېلىشىڭلار ئۈمىد قىلىنىدۇ

ئاللاھ زېمىننى سىلەر ئۈچۈن تۆشەك قىلدى، زېمىننىڭ ئۈستىدە ئاسماننى مۇستەھكەم بىناغا ئوخشاش قىلدى، سىلەرگە نېئمەت ئاتا قىلىش بىلەن يامغۇر ياغدۇرۇش ئارقىلىق زېمىندىن تۈرلۈك مېۋىلەرنى ئۆستۈرۈپ سىلەرگە رىزىق قىلىپ بەردى. ئاللاھقا شېرىك كەلتۈرمەڭلار، ھالبۇكى سىلەر ئاللاھنىڭ شېرىكى يوق يەككە-يىگانە ياراتقۇچى ئىكەنلىكىنى بىلىسىلەر

ئى ئىنسانلار! سىلەر بەندىمىز مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا نازىل قىلغان قۇرئان كەرىم ھەققىدە شەك قىلساڭلار، بىز سىلەرگە جەڭ ئېلان قىلىمىز، سىلەر قۇرئان ئىنساننىڭ سۆزى دېگەن سۆزۈڭلاردا راستچىل بولساڭلار، قۇرئاندىكى سۈرىلەرنىڭ ئوخشىشىدا ئەڭ قىسقا بولسىمۇ بىرەر سۆرە كەلتۈرۈپ بېقىڭلار، قۇرئانغا قارشى تۇرۇشتا بارلىق ياردەمچىلىرىڭلارنى ياردەمگە چاقىرىڭلار

ئەگەر ئۇنداق قىلالمىغان بولساڭلار، بۇنىڭدىن كىيىنمۇ ھەرگىز ئۇنداق قىلالمايسىلەر، ئازابقا ھەقلىق بولغان ئىنسانلار ۋە ئۇلار چوقۇنغان تۈرلۈك تاشلار ۋە باشقا نەرسىلەر يېقىلغۇ قېلىنىدىغان دوزاختىن قورقۇڭلار، ئاللاھ تائالا دوزاخ ئوتىنى كاپىرلارغا تەييار قىلدى

يۇقىرىدا كاپىرلار ئۈچۈن تەييارلانغان ئازابلار بايان قىلىندى، ئى پەيغەمبەر! ئاللاھقا ئىشەنگەن، ياخشى ئەمەللەرنى قىلغان مۆئمىنلەرگە، ئۇلارنى خۇرسەن قىلىدىغان قەسىرلىرى ۋە باغچىلىرىنىڭ ئاستىدىن ئېرىق-ئۆستەڭلەردە سۇلار ئېقىپ تۇرىدىغان جەننەتلەر بىلەن خۇشخەۋەر بەرگىن، ئۇلار جەننەتنىڭ شېرىن مېۋىلىرىدىن رىزىقلاندۇرۇلغان ۋاقىتتا، بۇ مېۋىلەرنىڭ دۇنيانىڭ مېۋىلىرىگە بەك ئوخشاپ كەتكەنلىكى ئۈچۈن ئۇلار بىز بۇرۇن دۇنيادىمۇ بۇ مېۋىلەردىن رىزىقلاندۇرۇلغان ئىدۇق دەيدۇ، ئۇلارغا شەكلى، ئىسمى كۆرۈنىشى دۇنيادا تونۇشلۇق بولغان مېۋىلەر كەلتۈرۈلىدۇ، لېكىن ئۇ مېۋىلەرنىڭ تەمى ۋە تاتلىقلىقى دۇنيادىكى مېۋىلەرگە ئوخشىمايدۇ، جەننەتتە ئۇلارغا دۇنيا ئەھلىنىڭ تەسەۋۋۇرىدىكى پاسكىنا ۋە يىرگىنىدىغان بارلىق نەرسىلەردىن پاك بولغان جۈپلەر بېرىلىدۇ، ئۇلار جەننەتتە دۇنيادىكى ئۈزۈلۈپ قالىدىغان نېئمەتلەرگە ئوخشىمايدىغان، ئۈزۈلمەي مەڭگۈ داۋاملىشىپ تۇرىدىغان نېمەتلەردە بولىدۇ

ھەقىقەتەن ئاللاھ تائالا ئۆزى خالىغان نەرسىلەرنى مىسال قىلىپ كەلتۈرۈشتىن تارتىنىپ قالمايدۇ، پاشا ۋە ئۇنىڭدىن چوڭراق ياكى كېچىكرەك نەرسىنى مىسال قىلىدۇ، ئىنسانلار مۇشۇ مىسالنىڭ تەرىپىدە ئىككى تۈرلۈك بولىدۇ: مۆئمىنلەر ۋە كاپىرلار، ئەمما مۆئمىنلەر بۇنىڭغا ئىشىنىدۇ ۋە بۇ مىسالنىڭ ئارقىسىدا ھېكمەت بارلىقىنى بىلىدۇ، ئەمما كاپىرلار بولسا مەسخىرە قىلغان ھالەتتە، ئاللاھ تائالانىڭ پاشا، چېۋىن ۋە ئۆمۇچۈككە ئوخشاش ئېتىبارغا ئېلىنمايدىغان نەرسىلەرنى مىسال كەلتۈرىشىدىكى سەۋەبنى سورايدۇ، بۇنىڭ جاۋابىنى ئاللاھ تائالا بېرىدۇ: بۇ مىساللاردا ئىنسانلارنى ئىمتىھان قىلىش، يول كۆرسۈتۈش ۋە ئۇلارنى يېتەكلەشتىن ئىبارەت بۈيۈك بىر ھېكمەت بار، ئاللاھ تائالا مۇشۇ مىساللار بىلەن بۇ توغرىدا پىكىر قېلىشتىن يۈز ئۆرۈگەن كىشىلەرنى ئازدۇرىدۇ، ئۇلار كۆپ ساندىكى كىشىلەردۇر، بۇ مىسالنىڭ سەۋەبى بىلەن ۋەز-نەسىھەت ئالغان كىشىلەرنى توغرا يولغا يېتەكلەيدۇ، ئۇلارمۇ كۆپتۇر، ئاللاھ تائالا مۇناپىقلارغا ئوخشاش ئۆزىگە ئىتائەت قىلىشتىن باش تارتقان، ئازغۇنلۇققا دۇچار بولغان كىشىلەرنى ئازدۇرىدۇ

ئاللاھ ئۇلاردىن يالغۇز ئۆزىگە ئىبادەت قىلىش، بۇرۇنقى پەيغەمبەرلەر خەۋەر بەرگەن ئاللاھنىڭ ئاخىرقى پەيغەمبىرى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا ئەگىشىش توغرىسىدا ئەھدە ئالغاندىن كېيىن ۋەدىسىنى بۇزىدۇ، ئاللاھغا بەرگەن ۋەدىسىنى ئىنكار قىلىدۇ. ئاللاھ تائالا ئۇلاشقا بۇيرىغان سىلە-رەھىمنى ئۈزۈش، زېمىندا گۇناھ-مەسىيەت تارىتىش ئۈچۈن تېرىشچانلىق قىلىشقا ئوخشىغان رەزىل سۈپەتلەر بىلەن سۈپەتلىنىدۇ، ئۇلار دۇنيا-ئاخىرەتتە تولۇق نەسىۋىگە ئېرىشەلمەيدۇ.

ئى كاپىرلار سىلەرنىڭ ئىشىڭلار ھەيران قالارلىق! ئاللاھنى قانداقمۇ ئىنكار قىلىسىلەر! سىلەر ئاللاھنىڭ قۇدرىتىنىڭ نامايەندىسىنى ئۆزۈڭلاردا كۆرۈۋاتىسىلەر، سىلەر ئەسلا مەۋجۇت ئەمەس ئېدىڭلار، ئاللاھ سىلەرنى پەيدا قىلدى، تىرىلگۈزدى، ئاندىن ئاللاھ سىلەرنى ئىككىنچى قېتىم ۋاپات تاپقۇزۇپ، ئىككىنچى قېتىم ھاياتلىق ئاتا قىلىدۇ، ئاندىن قىلغان ئەمەللىرىڭلارغا ھېساب بېرىش ئۈچۈن ئاللاھنىڭ دەرگاھىغا قايتۇرۇلىسىلەر.

ئاللاھ ئۆزى يالغۇز زېمىندىكى دەريا-ئۆستەڭ، دەل-دەرەخ قاتارلىق سانىنى ساناپ بولغىلى بولمايدىغان بارلىق نەرسىلەرنى سىلەرنىڭ مەنپەئەتىڭلار ئۈچۈن ياراتتى، سىلەر ئۇنىڭدىن پايدىلىنىسىلەر، ئاللاھ سىلەرگە بويسۇندۇرۇپ بەرگەن نەرسىلەردىن مەنپەئەتلىنىسىلەر، ئاندىن ئاسمانغا ئۆرلەپ يەتتە قات ئاسماننى تەدرىجى ياراتتى. ئاللاھنىڭ ئىلمى كائىناتتىكى بارلىق نەرسىلەرنى ئۆز ئېچىگە ئالىدۇ.

ئۆز ۋاقتىدا ئاللاھ تائالا پەرىشتىلەرگە ئۆزىنىڭ زېمىندا ئىنسان يارىتىدىغانلىقى، ئۇلارنىڭ بەزىسى بەزىسىگە ئورۇنباسار بولىدىغانلىقى، ئاللاھقا ئىتائەت قىلىش ئارقىلىق زېمىننى گۈللەندۈرىدىغانلىقى توغرىسىدا خەۋەر بېرىدۇ، پەرىشتىلەر ئاللاھ تائالادىن(بىلىش ۋە توغرا يول تېپىش مەقسىتىدە) زېمىندا ئادەم ئەۋلادلىرىنى ئورۇنباسار قىلىپ يارىتىشنىڭ ھېكمىتىنى سوراپ، ئۇلار زېمىندا بۇزۇقچىلىق قىلىدۇ، ناھەق قان تۆكىدۇ، بىز بولساق ساڭا ئىتائەت قىلىمىز، سېنى پاك دەپ مەدھىيلەيمىز، توختىماستىن سېنى يۈكسەكلىكىڭ ۋە مۇكەممەللىكىڭ بىلەن ئۇلۇغلايمىز دەيدۇ، ئاللاھ تائالا ئۇلارنىڭ سوئالىغا جاۋاپ بېرىپ: مەن ئۇلارنى زېمىندا ئورۇنباسار قىلىشتىن ئىبارەت كاتتا مەقسەت ۋە ئۇلارنى يارىتىشتىن ئىبارەت بولغان پارلاق ھېكمەتتىن سىلەر بىلمەيدىغان نەرسىلەرنى بىلىمەن دەيدۇ

ئاللاھ ئادەم ئەلەيھىسسالامنىڭ مەرتىۋىسىنى بايان قىلىپ بېرىش ئۈچۈن بارلىق جانلىق-جانسىز نەرسىلەرنىڭ ئىسىم-ئاتالغۇلىرى ۋە مەنالىرىنى تەلىم بەردى، ئاندىن ئىسىملىرى ئادەم ئەلەيھىسسالامغا بىلدۇرۇلگەن نەرسىلەرنى پەرىشتىلەرگە كۆرسۈتۈپ: سىلەر ئۆز قارىشىڭلاردا بىز بۇ مەخلۇقتىن ئىززەتلىك ۋە ھۆرمەتلىك دېگەن سۆزۈڭلاردا سەمىمى بولساڭلار، بۇ نەرسىلەرنىڭ ئىسملىرىنى ئېيتىپ بېرىڭلار دەيدۇ.

ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ كەمچىلىكىنىڭ ئېتىراپ قىلىپ، پەزلى-ھېكمەتنى ئاللاھقا قايتۇرۇپ: ئى پەرۋەردىگارىمىز! بىز سېنى پاك دەپ ئۇلۇغلايمىز، سېنىڭ ھۆكمىڭ ۋە قانۇنىڭغا ئىتىراز بىلدۈرمەيمىز، بىز سەن بىزگە ئىلىمدىن تەلىم بەرگەن نەرسىنى بىلىمىز، سەن بارلىق نەرسىلەرنى بىلىسەن، قانۇنىڭ ۋە قۇدرىتىڭدىن ھەر نەرسىنى ئۆز ئورنىغا قويىدىغان ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىسەن دەيدۇ.

شۇ ۋاقىتتا ئاللاھ تائالا ئادەم ئەلەيھىسسالامغا: پەرىشتىلەرگە بۇ نەرسىلەرنىڭ ناملىرىدىن خەۋەر بەرگىن دەيدۇ، ئادەم ئۇلارغا ئاللاھ تائالا تەلىم بەرگەندەك خەۋەر بېرىدۇ، ئاللاھ پەرىشتىلەرگە: مەن سىلەرگە ئاسماندىكى ۋە زېمىندىكى غەيىبلەرنى بىلىپ تۇرىمەن، سىلەرنىڭ ئىشىڭلاردىن ئاشكارا ۋە كۆڭلۈڭلەردە يوشۇرغاننىمۇ بىلىپ تۇرىمەن دېمىگەنمىدىم، دېدى.

ئاللاھ تائالا پەرىشتىلەرنى ئادەم ئەلەيھىسسالامغا ھۆرمەت-ئېھتىرام سەجدىسى قىلىشقا بۇيرىغان ئەھۋالنى بايان قىلىدۇ، پەرىشتىلەر ئاللاھنىڭ بۇيرىقىغا بويسۇنۇشقا ئالدىراپ تىزدىن سەجدە قىلدى، جىنلاردىن بولغان ئىبلىس ئاللاھنىڭ بۇيرىقىغا ئېتىراز بىلدۈرۈپ، ئادەمگە تەكەببۇرلۇق قىلىپ، سەجدە قىلىشتىن باش تارتتى، شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ تائالاغا كاپىر بولغۇچىلاردىن بولدى.

بىز ئادەمگە: ئى ئادەم! سەن خوتۇنۇڭ (ھەۋۋا) بىلەن جەننەتتە تۇرۇڭلار، جەننەتتىكى نەرسىلەردىن قېينالماستىن كەڭتاشا يەپ-ئىچىڭلار. سىلەر مېۋىسىنى يېيىشتىن چەكلەنگەن مۇشۇ دەرەخكە يېقىنلىشىشتىن ساقلىنىڭلار، بولمىسا بۇيرۇقۇمغا ئاسىيلىق قىلىش بىلەن ئۆزۈڭلارغا زۇلۇم قىلغۇچىلاردىن بولۇپ قالىسىلەر.

شەيتان ئۇ ئىككىسىنى ئازدۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇپ، قەبىھ ئىشلارنى چىرايلىق كۆرسىتىپ ھەتتا ئاللاھ ئۇلارنى يېيىشتىن چەكلىگەن دەرەخنىڭ مېۋىسىنى يېگۈزۈش ئارقىلىق خاتالاشتۇردى، ئاللاھ بۇ ئىككىسىنى جازالاپ جەننەتتىن چىقاردى، ئۇ ئىككىسىگە ۋە شەيتانغا: بەزىڭلار بەزىڭلارغا دۈشمەن بولغان ھالەتتە زېمىنغا چۈشۈڭلار، سىلەر زېمىندا ئەجىلىڭلار توشۇپ، قىيامەت بولغانغا قەدەر زېمىندىكى نېمەتلەردىن مەنپەئەتلىنىڭلار دېدى

ئادەم پەرۋەردىگارىدىن بىر قانچە سۆز تەلىم ئالدى، ئۇ دۇئالار ئىلھام ئارقىلىق بلدۈرۈلدى، ئۇ سۆزلەر تۆۋەندىكىدىن ئىبارەت: «ئۇلار: «پەرۋەردىگارىمىز! بىز ئۆزىمىزگە ئۆزىمىز زۇلۇم قىلدۇق، ئەگەر سەن بىزگە مەغپىرەت قىلمىساڭ، بىزگە رەھىم قىلمىساڭ، بىز چوقۇم زىيان تارتقۇچىلاردىن بولىمىز، دېدى» [ئەئراپ سۈرىسى 23-ئايەت]. ئاللاھ تائالا ئۇنىڭ تەۋبىسىنى قوبۇل قىلدى ۋە خاتالىقىنى ئەپۇ قىلدى، ئاللاھ تائالا بەندىلىرىنىڭ تەۋبىسىنى بەك قوبۇل قىلغۇچىدۇر ۋە ناھايتى مېھرىباندۇر

ئۇلارغا: ھەممىڭلار جەننەتتىن زېمىنغا چۈشۈڭلار، سىلەرگە مېنىڭ پەيغەمبىرىم ئارقىلىق مەن تەرەپتىن يول كۆرسەتكۈچ كەلسە، ئۇنىڭغا ئەگەشكەن ۋە پەيغەمبىرىمگە ئىمان ئېيتقان كىشىگە ئاخىرەتتە قورقۇنچ بولمايدۇ، دۇنيادا يوقۇتۇپ قويغان نەرسىگىمۇ قايغۇرمايدۇ، دېدۇق.

كاپىر بولغانلار ۋە بىزنىڭ ئايەتلىرىمىزنى ئىنكار قىلغانلار دوزاخ ئەھلىدۇر، ئۇلار دوزاختا مەڭگۈ قالىدۇ.

ئى ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرى يەئقۇپ ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەۋلادلىرى! ئاللاھنىڭ سىلەرگە ئارقىمۇ-ئارقا بەرگەن نېئمەتلىرىنى ياد ئېتىڭلار ۋە ئۇ نېئمەتلەرگە شۈكۈر ئېيتىڭلار، ماڭا ۋە مېنىڭ پەيغەمبەرلىرىمگە ئىشىنىش ۋە قانۇن-پرىنسىپلىرىمغا ئەمەل قىلىشتىن ئىبارەت ماڭا بەرگەن ۋەدەڭلارغا ۋاپا قىلىڭلار. مەنمۇ: سىلەرنى دۇنيادا ياخشى تۇرمۇشقا ئىگە قىلىش، قىيامەت كۈنىدە ئېسىل مۇكاپات بېرىشتىن ئىبارەت بولغان ۋەدەمگە ۋاپا قىلىمەن، مەندىنلا قورقۇڭلار، ماڭا بەرگەن ۋەدەڭلارنى بۇزماڭلار

ئاللاھنى بىر بىلىش ۋە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىكى توغرىسىدا، ئۆزگەرتىلىشتىن ئىلگىرىكى تەۋراتتا كەلگەنگە مۇۋاپىق بولغان مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا نازىل بولغان قۇرئان كەرىمگە ئىشىنىڭلار، قۇرئاننى بىرىنچى بولۇپ ئىنكار قىلغۇچىلاردىن بولۇپ قىلىشتىن ھەزەر قىلىڭلار، ھوقۇق ۋە يۈز ئابرۇيدىن بولغان ئازراق نەرسىگە مېنىڭ ئايەتلىرىمنى سېتىۋەتمەڭلار، مېنىڭ غەزىبىم ۋە ئازابىمدىن قورقۇڭلار

مەن پەيغەمبىرىمگە نازىل قىلغان ھەقنى ئۆزۇڭلار توقىغان باتىلغا ئارىلاشتۇرماڭلار، سىلەر ئىشەنچ بىلەن بىلىپ تۇرۇپ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ سۈپىتىدىن كىتابىڭلاردا بايان قىلىنغان ھەقىقەتنى يوشۇرماڭلار

نامازنى پەرز-ۋاجىپ، سۈننەتلىرى بىلەن تولۇق ئادا قىلىڭلار، ئاللاھ تائالا سىلەرنىڭ ئىلكىڭلاردا قىلغان پۇل-ماللارنىڭ زاكىتىنى چېقىرىڭلار، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۈممىتىدىن ئاللاھقا بويسۇنغۇچىلار بىلەن بىللە ئاللاھقا بويسۇنۇڭلار

سىلەرنىڭ باشقىلار ئىمانغا ۋە ياخشى ئەمەللەرگە بۇيرۇپ، ئۆزۈڭلار ئۇنىڭدىن يۈز ئۆرۈپ ئۆزۈڭلارنى ئۇنتۇپ قالغىنىڭلار نېمە دېگەن نۇمۇسسىزلىق! سىلەر تەۋراتنى ئوقۇيسىلەر، ئۇنىڭدىكى ئاللاھنىڭ دىنىغا ئەگىشىش ۋە پەيغەمبىرىگە ئەگىشىشتىن ئىبارەت بۇيرۇقنى بىلىسىلەر، ئەقلىڭلارنى ئىشلىتىپ بۇنىڭدىن مەنپەئەتلەنمەمسىلەر؟

دىن ۋە دۇنيالىق ئىشلىرىڭلارنىڭ ھەممىسىدە سىلەرنى ئاللاھقا يېقىنلاشتۇرىدىغان ۋە ئاللاھقا يەتكۈزىدىغان ناماز ئوقۇش ۋە سەۋىر قىلىش ئارقىلىق ياردەم تىلەڭلار، ئاللاھ سىلەرگە ياردەم بېرىدۇ ۋە مۇھاپىزەت قىلىدۇ. شۇنداقلا سىلەرگە يېتىدىغان زىياننى كەتكۈزۈۋېتىدۇ، ھەقىقەتەن ناماز كەمتەرلىك بىلەن ئاللاھقا بويسۇنغۇچىلاردىن باشقىلارغا قېيىن ۋە مۇشەققەتلىك ئىشتۇر

ئاللاھنىڭ تەرىپىگە قايتىدىغان ۋە قىيامەت كۈنىدە ئاللاھ بىلەن ئۇچرىشىشقا ئىشىنىدىغانلار تەقۋادار كىشىلەردۇر، ئۇلار ئاللاھنىڭ تەرىپىگە قايتىدۇ، ئاللاھ ئۇلارنى قىلغان ئەمەللىرىگە مۇناسىپ ھالدا مۇكاپاتلايدۇ

ئى ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرى يەئقۇپ ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەۋلادلىرى! مېنىڭ سىلەرگە ئاتا قىلغان دىنى ۋە دۇنيالىق نېئمەتلىرىمنى ئەسلەڭلار، سىلەرنى پەيغەمبەرلىك ۋە پادىشاھلىق بىلەن شۇ زاماندىكى بارلىق جاھان ئەھلىدىن ئۈستۈن قىلغانلىقىمنى ئېسىڭلارغا ئىلىڭلار

ئاللاھنىڭ بۇيرىقىغا بويسۇنۇپ، چەكلىمىلىرىنى تەرك قىلىش بىلەن قىيامەت كۈنىنىڭ ئازابى بىلەن ئۆزۇڭلارنىڭ ئارىسىدا توساق قىلىڭلار، ئۇ كۈندە كىشى كىشىگە ئەسقاتمايدۇ، ئاللاھنىڭ ئىزنىسىز مەنپەئەتنى جەلىپ قىلىپ، زېياننى دەپئى قىلىشتا ھېچ كىشىنىڭ شاپائىتى قوبۇل قىلىنمايدۇ، زېمىن تولغىدەك ئالتۇن بولسىمۇ ھېچ كىشىدىن پىديە ئېلىنمايدۇ، ئۇ كۈندە گۇناھكار-كاپىرلار ياردەمگە ئېرىشەلمەيدۇ، شاپائەت قوبۇل قىلىنمىسا، پىديە ئېلىنمىسا ۋە ياردەمگە ئېرىشەلمىسە، قەيەرگە قاچىدۇ؟!

ئى ئىسرائىل ئەۋلادلىرى! ئۆز ۋاقتىدا سىلەرنى پىرئەۋن ئەگەشكۈچىلىرىنىڭ سىلەرنىڭ نەسلىڭلارنى قۇرۇتۇش ئۈچۈن ئوغۇللىرىڭلارنى ئۆلتۈرۈپ، ئاھانەت قىلىش ۋە بەك خارلاش ئۈچۈن قىزلىرىڭلارنى ھايات قويۇپ خىزمەتكە سېلىشتىن ئىبارەت بولغان تۈرلۈك ئازابدىن قۇتقۇزغانلىقىنى ئەسلەڭلار، سىلەرنى پىرئەۋن ۋە ئۇنىڭ ئەگەشكۈچىلىرىنىڭ زۇلمىدىن قۇتۇلدۇرۇش، سىلەرنىڭ شۈكۈر ئېيتىشىڭلار ئۈچۈن پەرۋەردىگارىڭلاردىن بولغان زور سىناقتۇر

بىزنىڭ سىلەرگە ئاتا قىلغان نېئمەتلىرىمىزنى ياد ئېتىڭلار، ئۆز ۋاقتىدا سىلەرگە دېڭىزنى يېرىپ سىلەرنىڭ مېڭىشىڭلار ئۈچۈن قۇرۇق يول قىلدۇق، سىلەرنى قۇتقۇزۇپ، دۈشمىنىڭلار بولغان پىرئەۋن ۋە ئەگەشكۈچىلىرىنى سىلەرنىڭ كۆز ئالدىڭلاردا سىلەر قاراپ تۇرغان ھالەتتە غەرق قىلدۇق